Fazat e krijimit të jetës në Tokë: Kurani dhe shkenca
Me emrin e Allahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëbërësit.
Nuk ka të adhurueshëm tjetër përveç Allahut, Muhammedi është i Dërguari i Allahut.
Muslimanët që besojnë se Hazret Mirza Ghulam Ahmedi a.s.,
është Imam Mehdiu dhe Mesihu i Premtuar.
Related Contents from Topics

Fazat e krijimit të jetës në Tokë – një lexim i ajeteve kuranore në dritën e shkencës

Doktor i shkencave dhe studiues i fesë
Gjashtë panele ilustrojnë fazat e krijimit të jetës në Tokë: Toka vullkanike, uji, balta dhe mineralet, qelizat e para, bota bimore dhe njeriu.

Në faqet e mëparshme shqyrtuam marrëdhënien midis Kuranit dhe shkencës. Le të ndalemi tani te një pyetje që na prek drejtpërdrejt: si u zhvillua jeta në Tokë deri në ardhjen e njeriut?

Shpesh çështja e krijimit na paraqitet sikur duhet të zgjedhim vetëm ndërmjet dy mundësive: ose Zoti e krijoi gjithçka brenda gjashtë ditëve të zakonshme, sipas një leximi fjalë për fjalë të rrëfimit biblik, ose jeta u zhvillua përmes evolucionit dhe, për këtë arsye, gjithçka duhet t’ia atribuojmë rastësisë. Por a është e drejtë që çështja të kufizohet kështu? Evolucioni, si proces biologjik, nuk është sinonim i rastësisë së vetme, ndërsa besimi te Krijuesi nuk na detyron të mohojmë zhvillimin gradual të krijesave.

Faqet vijuese do të shpalosin një studim të thellë të fazave të krijimit të jetës në këtë planet. Kurani e përmend krijimin e tij në disa vende, duke folur për ujin, dheun, baltën dhe zhvillimin në etapa. Para se të hyjmë në shpjegim, le t’i lexojmë së bashku ajetet që lidhen me këtë temë. Kështu do ta kemi para syve tekstin mbi të cilin mbështetet arsyetimi që vijon.

Ajetet që formojnë bazën e kësaj teme

Në referencat kuranore të këtij artikulli, “Bismil-lahi…” numërohet si ajeti i parë i sureve që hapen me të. Në botimet që ndjekin një numërim tjetër, ajeti i cituar mund të ketë një numër më të vogël për një njësi: për shembull, referenca 2:31 këtu, i përgjigjet referencës 2:30 në ato botime.

1. Toka si vendi i krijimit të njeriut; jo një xhenet jashtë saj

2:31 – Dhe kur Zoti yt u tha engjëjve: “Unë do të vë një mëkëmbës në tokë …”

Këtë ajet e sjellim për të sqaruar vendin, jo etapat e krijimit. Në interpretimin që ndjekim këtu, caktimi i njeriut si mëkëmbës në Tokë lidhet edhe me krijimin e tij në të.

2. Njeriu nuk ekzistonte më parë

19:68 – “A nuk e kujton njeriu që Ne e krijuam atë edhe më parë, kur ai ishte asgjë?!”

76:2 – “A nuk kaloi njeriu një periudhë të kohës, kur ai nuk ishte diçka për t’u përmendur?!”

3. Krijimi u zhvillua në etapa

71:15 – “… Ai ju krijoi në etapa.”

4. Fillimi i jetës me ujin

21:31 – “… çdo gjë të gjallë krijuam përmes ujit…”

24:46 – “Allahu krijoi përmes ujit çdo gjallesë që ecën.”

25:55 – “Është Ai që krijoi njeriun prej ujit…”

5. Krijimi prej esencës së baltës (sulālah min ṭīn)

23:13 – “Dhe sigurisht, Ne krijuam njeriun nga një esencë prej balte.”

6. Krijimi prej baltës (ṭīn)

6:3 – “Është Ai që ju krijoi prej balte…”

32:8 – “… krijimin e njeriut e nisi prej balte.”

38:72 – “… Unë do të krijoj një njeri prej balte.”

17:62 – “… A të bëj sexhde për atë që krijove prej balte?!”

7. Krijimi prej dheut (turāb)

30:21 – “… Ai ju krijoi prej dheu …”

3:60 – “… Ai e krijoi (Ademin) prej dheu …”

22:6 – “… Ne ju krijuam prej dheu, pastaj prej sperme…”

8. Balta e tharmuar dhe balta e thatë kumbuese (ḥama’ masnūn dhe ṣalṣāl kal-fakhkhār)

15:29 – “… Unë do të krijoj një njeri prej një balte të thatë kumbuese, prej baltës së tharmuar…”

15:34 – “… një njeri që e krijove prej një balte të thatë kumbuese, prej baltës së tharmuar.”

55:15 – “Ai krijoi njeriun prej një balte të thatë kumbuese porsi poçe.”

9. Fryrja e Shpirtit

15:30 – “Kur ta plotësoj atë dhe të fryj në të prej Shpirtit Tim…”

10. Një shpirt i vetëm

4:2 – “… ju krijoi prej një shpirti të vetëm…”

39:7 – “Ai ju krijoi nga një shpirt i vetëm…”

11. Rritja si bimët

71:18 – “Dhe Allahu ju rriti prej tokës porsi bimët.”

12. Përhapja e njerëzimit

49:14 – “Ne ju krijuam prej mashkulli dhe femre…”

13. Krijimi biologjik i çdo njeriu

86:7 – “Është krijuar me një ujë që përhidhet.”

77:21 – “A nuk ju kemi krijuar prej një uji të parëndësishëm!”

16:5 – “Ai krijoi njeriun nga sperma…”

22:6 – “Ne ju krijuam prej dheu, pastaj prej sperme…”

76:3 – “Sigurisht, Ne e krijuam njeriun prej sperme të përbërë…”

Si duhet lexuar kjo temë

Çfarë na tregojnë këto ajete kur i lexojmë së bashku? Përmendja e etapave dhe e lëndëve të ndryshme na fton të shqyrtojmë një histori më të gjerë të krijimit të njeriut.

Në shpjegimin që vijon mbështetem te këndvështrimi i Hazret Mirza Tahir Ahmedit r.a., i shtjelluar në Pjesën V të librit “Revelation, Rationality, Knowledge and Truth”. Sipas këtij këndvështrimi, përmendja e njeriut përfshin edhe etapat që përgatitën ardhjen e tij. Njeriu shihet si synimi drejt të cilit udhëhiqet zhvillimi i jetës. [1]

Duke pasur parasysh këtë lexim, le të shqyrtojmë kuptimin e fjalëve të përdorura në ajete dhe t’i krahasojmë me njohuritë shkencore për Tokën e hershme dhe jetën. Renditja që ndjekim këtu është tematike dhe shpreh interpretimin mbi të cilin mbështetet ky kapitull.

Nga “zjarri” i fshehtë te bota e ujit

Faza e parë që del nga renditja e ajeteve është ajo që paraprin jetën e dukshme. Në periudhën përpara se të krijohej njeriu, madje qysh në fillim, sipas Kuranit të Shenjtë, janë krijuar xhindët prej afshit të zjarrit: “Dhe xhindët i krijuam më parë prej afshit të zjarrit” (15:28). Ndërsa njeriu do të krijohej më pas nga baltë e formuar.

Fjala “xhinn” lidhet me kuptimin e fshehtësisë dhe të padukshmes. Në interpretimin e bërë nga Hazret Mirza Tahir Ahmadi r.a., në këtë kontekst ajo u referohet mikroorganizmave shumë të hershëm, të cilët autori i lidh me mjedise të nxehta dhe burime të fuqishme energjie. Pra, këtu bëhet fjalë për një fazë shumë të hershme të jetës, përpara ardhjes së njeriut.[2]

Shkenca moderne nuk e përshkruan Tokën e hershme si një vend të qetë, por si një sistem jashtëzakonisht energjik. Të dhënat nga kristalet e zirkonit të Jack Hills sugjerojnë se qarkullimi i ujit (cikli hidrologjik) në Tokë kishte nisur rreth 4.0 miliardë vjet më parë, ose edhe më herët, gjë që nënkupton prani uji, shkëmbi dhe ndërveprime atmosferike e gjeokimike shumë herët në historinë e planetit.[3]

Në renditjen tematike që ndjekim, vijmë më pas te uji. Ajetet 21:31, 24:46 dhe 25:55 e vendosin ujin në qendër të krijimit: “… çdo gjë të gjallë krijuam përmes ujit…”, “Allahu krijoi përmes ujit çdo gjallesë që ecën.”, dhe “Është Ai që krijoi njeriun prej ujit…”. Kjo është ndër pikat më të fuqishme të përputhjes me shkencën moderne, sepse studimet mbi fillimet kimike të jetës e konsiderojnë ujin jo thjesht si mjedis, por si një kusht themelor që reaksionet e nevojshme për jetën të mund të ndodhnin. Edhe në nivelin e njeriut individual, 77:21 dhe 86:7 e rikthejnë ujin në formën e lëngut riprodhues. Pra, si në historinë e hershme të jetës, ashtu edhe në krijimin e çdo njeriu, Kurani e ruan të njëjtin bosht: jeta vjen përmes ujit.

Kjo është arsyeja pse renditja tematike që ndjekim nis me Tokën si vend i caktuar për njeriun (2:31), vazhdon me një fazë të organizmave të hershëm, që ky interpretim i lidh me zjarrin (15:27–29), dhe më pas hapet te uji si kushti universal i gjallesës (21:31; 24:46; 25:55; 77:21; 86:7). Në terma shkencorë, kjo përkon me kalimin nga një Tokë shumë energjike dhe reaktive te mjedise ujore dhe cikle ujore ku kimia komplekse mund të organizohej në forma gjithnjë e më të qëndrueshme.

Balta, pluhuri dhe “supa” parabiotike

Përse përdoren disa fjalë të ndryshme për lëndën prej së cilës u krijua njeriu? Kurani nuk mjaftohet me një fjalë të vetme për baltën që u përdor për krijimin e njeriut, por përdor një varg termash:

turāb (dhe/pluhur), ṭīn (baltë), sulālah min ṭīn (esencë ose ekstrakt prej balte), ḥama’ masnūn (baltë e zezë e ndryshuar ose e tharmuar) dhe ṣalṣāl kal-fakhkhār (baltë e thatë kumbuese, si poçe/qeramikë).

Të marra së bashku, këto fjalë mund të lexohen si përshkrime të gjendjeve të ndryshme të lëndës. Turāb (dhe/pluhur) emërton dheun ose pluhurin; në këtë lexim e lidhim me lëndën minerale. Ṭīn (baltë) emërton baltën, ndërsa sulālah (ekstrakt) lidhet me një pjesë të nxjerrë prej diçkaje. Ḥama’ (baltë e zezë) mund të përshkruajë edhe baltë me erë të rëndë, ndërsa masnūn (i ndryshuar në erë) shpreh një nga kuptimet që fjalori jep në këtë kontekst. Ṣalṣāl (baltë e thatë kumbuese) është balta që kumbon kur goditet; fakhkhār (qeramikë) është balta e pjekur.[4]

Kur i krahasojmë këto terma me fazat që njeh shkenca, del një tablo shumë interesante. Turāb (dhe/pluhur) mund të lidhet me materialin mineral të thatë. Ṭīn (baltë) formohet kur uji përzihet me mineralet e tokës. Sulālah min ṭīn (esencë prej balte) sugjeron një pjesë të zgjedhur ose të nxjerrë nga kjo baltë. Ḥama’ masnūn (baltë e zezë e ndryshuar ose e tharmuar) përshkruan një mjedis baltor që ka pësuar ndryshime me kalimin e kohës. Ndërsa ṣalṣāl kal-fakhkhār (baltë e thatë kumbuese, si poçe) përshkruan baltën e tharë. Këtë përshkrim mund ta krahasojmë me kërkimet për rolin e cikleve të lagies dhe tharjes në fillimet e kimisë së jetës.[5]

Kjo e bën shumë të kuptueshme pse Kurani e shtrin përshkrimin e tij jo thjesht te “balta”, por te lloje të ndryshme të saj.

Prandaj ajetet 6:3, 32:8, 23:13, 30:21, 22:6, 15:27–29, 15:34 dhe 55:15, të lexuara së bashku, formojnë një sekuencë të habitshme: nga pluhuri, te balta, te ekstrakti i baltës, te balta e zezë e ndryshuar, e deri te balta e tharë si qeramikë. Në termat e sotëm shkencorë, kjo duket si përshkrim i një kalimi nga mineralet e thjeshta të Tokës drejt mjediseve ku lëndët kimike mund të grumbulloheshin, të bashkëvepronin dhe të formonin përbërje gjithnjë e më komplekse. Këto mund të kenë shërbyer si hapat fillestarë të kimisë së jetës.

Nga “një qenie e vetme” te prejardhja e përbashkët e jetës

Le të ndalemi tani te dy ajete të tjera, 4:2 dhe 39:7. Këto ajete pohojnë se njerëzit u krijuan “prej një shpirti të vetëm”. Në leximin që ndjekim këtu, këto ajete shqyrtohen edhe në lidhje me idenë e një prejardhjeje të përbashkët biologjike.

Kështu, sipas këtij interpretimi, Kurani nuk po thotë se njeriu historik doli menjëherë nga një çift i ndërgjegjshëm njerëzor, por se projekti i jetës njerëzore kaloi nga një themel i vetëm jetësor.

Edhe këtu shkenca bashkëkohore ofron një pikë të rëndësishme krahasimi. Një studim i vitit 2024 shqyrtoi atë që shkencëtarët e quajnë LUCA, domethënë paraardhësi i fundit i përbashkët universal i jetës qelizore të sotme. LUCA nuk është domosdoshmërisht forma e parë e jetës.

Sipas studimit, ai mund të ketë ekzistuar rreth 4.2 miliardë vjet më parë dhe të ketë qenë pjesë e një bote shumë të hershme me jetë mikroskopike. Edhe pse ka ende debate për hollësitë, shkenca pranon se gjithë jeta në Tokë ka shumë elemente themelore të përbashkëta, gjë që tregon një prejardhje të përbashkët. Kjo e bën shprehjen nafsin wāḥidah (një shpirt / një qenie e vetme) veçanërisht interesante në këtë kontekst.[6]

Ajetet 71:14–15 dhe 19:68 i japin gjithashtu këtij leximi dy shtylla shtesë: i pari thotë qartë se krijimi ndodhi në etapa, ndërsa i dyti rikujton se njeriu “nuk ishte asgjë” përpara se të krijohej. Të dyja bashkë krijojnë kornizën e duhur: fillimi i jetës dhe ngritja drejt njeriut nuk ishin momentale, por graduale, të gjata dhe të shpërndara në kohë gjeologjike. Në këtë vështrim, “njeriu” është emri i synimit përfundimtar, jo i çdo faze biologjike të ndërmjetme.

Kurani dhe epoka e gjelbër e Tokës

Një nga ajetet më të nënvlerësuara në këtë temë është 71:18: “Allahu ju rriti prej tokës porsi bimët.” Nëse dikush e lexon këtë si pretendim se njeriu erdhi drejtpërdrejt nga bima, ai e humbet pikërisht pikën më interesante. Në këtë renditje, ky ajet nuk po flet për një trung botanik njerëzor; po flet për epokën e gjelbër të Tokës, për fazën kur jeta fotosintetike (organizmat që përdorin dritën për të prodhuar ushqim) dhe më pas bota bimore u bënë etapa vendimtare në krijimin e kushteve që, më në fund, do ta sillnin në skenë njeriun. Kjo është plotësisht në përputhje me tezën themelore të këtij leximi: Kurani flet për njeriun edhe kur përshkruan etapat që vetëm e përgatitën ardhjen e tij.

Nga ana shkencore, fotosinteza oksigjenike (fotosinteza që çliron oksigjen) është ndër revolucionet më të mëdha në historinë e jetës. Të dhënat gjeokimike sugjerojnë se ajo ka ekzistuar të paktën rreth 2.95 miliardë vjet më parë, pra qindra miliona vjet përpara Rritjes së Madhe të Oksigjenit. Një studim tjetër nga Instituti i Teknologjisë i Masaçusetsit (MIT) e vendos origjinën e fotosintezës oksigjenike diku midis 3.4 dhe 2.9 miliardë vjet më parë.

Me fjalë të tjera, organizmat që kryenin fotosintezë e pasuruan gradualisht atmosferën me oksigjen dhe ndihmuan në krijimin e kushteve për zhvillimin e formave komplekse të jetës.[7]

Më vonë, me daljen e bimëve në tokë rreth 470 milionë vjet më parë, planeti u transformua edhe një herë: bimët ndryshuan tokën dhe atmosferën, krijuan mjedise të reja jetese në kontinente dhe përgatitën kushtet që gjithnjë e më shumë gjallesa të mund të jetonin në tokë. Kjo e bën ajetin 71:18 jashtëzakonisht të goditur: ai nuk e “bimëzon” njeriun, por e vendos njeriun brenda një historie ku bimësia është stacion i detyrueshëm i krijimit të tij.[8]

Nga mashkulli e femra te “nutfe emshaxh”

Më pas shqyrtojmë ajetet që lidhen me riprodhimin seksual. Ajeti 49:14 flet për krijimin “prej mashkulli dhe femre”; ajetet 16:5, 77:21 dhe 86:7 flasin për pikën e lëngshme, lëngun shpërthyes dhe pikën e spermës; ndërsa 76:3 shton përkufizimin më të fuqishëm: një “nutfe emshaxh”, një pikë e përzier. Kjo tregon se teksti po lëviz nga historia e gjerë e jetës drejt fazës ku trashëgimia biologjike bëhet e specializuar, e organizuar në dy sekse dhe e aftë të prodhojë pasardhës me kombinime të reja të materialit trashëgimor.

Këtu shprehja nutfe emshaxh (pikë e përzier / spermë e përbërë) bëhet veçanërisht domethënëse. Në fekondim bashkohet materiali trashëgimor i babait me atë të nënës dhe krijohet një kombinim i ri gjenetik. Për këtë arsye, fëmija trashëgon tipare nga të dy prindërit, por nuk është kopje e asnjërit prej tyre. Në këtë kuptim, shprehja “pikë e përzier” përputhet në mënyrë interesante me faktin biologjik se jeta e re fillon nga bashkimi i materialit trashëgimor të dy prindërve.

Edhe vazhdimi i ajetit 76:3 është goditës: pas kësaj faze të “nutfe emshaxh”, njeriu bëhet qenie “që dëgjon dhe sheh”, pra qenie që mund të hyjë në botën e provës, zgjedhjes dhe përgjegjësisë. Në këtë këndvështrim, kjo do të thotë se riprodhimi seksual dhe kombinimi trashëgimor nuk janë fundi i historisë, por na çojnë te pyetja se si njeriu u bë i aftë të kuptojë, të zgjedhë dhe të mbajë përgjegjësi.

Koha kur njeriu nuk ishte ende “i përmendur”

Ndoshta çelësi më i rëndësishëm interpretues është 76:2: “A nuk kaloi njeriu një periudhë të kohës, kur ai nuk ishte diçka për t’u përmendur?!” Ky ajet, së bashku me 19:68, e hap rrugën për një dallim vendimtar ndërmjet njeriut biologjik dhe njeriut të përmendur në historinë e udhëzimit. Në këtë lexim, Ademi nuk duhet kuptuar medoemos si njeriu i parë biologjik ose si qenia e parë e linjës njerëzore në Tokë, por si profeti i parë, ose si njeriu i parë i një faze ku vetëdija, përgjegjësia, gjuha, komunikimi dhe raporti me shpalljen u bënë të mjaftueshme për ta bërë njeriun “të përmendur”. Kjo është pikërisht arsyeja pse këto ajete janë themelore për të shmangur përplasjen artificiale midis Kuranit dhe paleontologjisë.

Homo sapiens ekzistonte shumë kohë përpara historisë së shkruar. Fosilet e Jebel Irhoud dëshmojnë praninë e formave të hershme të species sonë rreth 300 mijë vjet më parë. Gdhendjet nga Blombos dhe vende të ngjashme japin dëshmi të traditave të hershme simbolike që arrijnë deri rreth 100 mijë vjet më parë, ndërsa shkrimi në Mesopotami shfaqet më shumë se 5 mijë vjet më parë. Këto të dhëna tregojnë se historia biologjike e njeriut është shumë më e gjatë se historia e shkruar. Ato nuk përcaktojnë çastin kur lindi vetëdija ose përgjegjësia morale. Në interpretimin që ndjekim këtu, ky dallim na ndihmon ta shqyrtojmë ajetin 76:2 në lidhje me historinë e gjatë që parapriu epokën e udhëzimit.[9] Pikërisht këtë hendek e përshkruan mrekullisht ajeti:

“A nuk kaloi njeriu një periudhë të kohës, kur ai nuk ishte diçka për t’u përmendur?!” (76:2).

Një pasojë e drejtpërdrejtë e këtij leximi është se Kurani nuk e detyron kurrkund njeriun të besojë se jeta biologjike filloi me Ademin disa mijëra vjet më parë. Asnjë nga vargjet e përdorura këtu nuk e thotë këtë. Përkundrazi, të gjitha së bashku – organizmat e hershëm të lidhur me zjarrin, uji, pluhuri, balta, ekstrakti i baltës, balta e zezë e ndryshuar, balta e tharë, qenia e vetme, bota bimore, mashkulli e femra, lëngu riprodhues, pika e spermës, pika e përzier dhe koha kur njeriu nuk përmendej – kërkojnë një histori të gjatë, me faza. Kur kjo nuk kuptohet, krijohet një hendek artificial midis Kuranit dhe shkencës; kur kuptohet, shumë nga ai hendek mbyllet vetvetiu.

Në këtë dritë bëhet edhe më i kuptueshëm ajeti 16:62: po të shkatërrohej njeriu për shkak të padrejtësisë së tij, nuk do të lihej mbi Tokë asnjë gjallesë. Në planin e këtij leximi, kjo do të thotë se gjithë historia e jetës në Tokë ka një drejtim dhe një synim: jo thjesht shumëzim speciesh, por ardhjen e asaj qenieje që mund të mbajë përgjegjësinë e njohjes dhe të komunikimit me Krijuesin. Kjo nuk është darvinizëm i verbër; është histori e jetës e lexuar si projektim, drejtim dhe përzgjedhje hyjnore.

Krijimi gradual dhe urtësia e Zotit

Në leximin që shtjelluam këtu, Kurani i Shenjtë na drejton pikërisht te një krijim me etapa. Jeta dhe njeriu kanë një histori të gjatë në këtë planet, por kjo histori nuk është e shkëputur nga Krijuesi. Pas ligjeve, proceseve dhe etapave të saj, unë shoh Dorën e Zotit të Urtiplotë. Zbulimi i mënyrës se si është zhvilluar jeta nuk e zbeh madhështinë e Tij; përkundrazi, më ndihmon ta kuptoj më thellë urtësinë e krijimit.

Më shumë se një shekull më parë, Hazret Mirza Ghulam Ahmedi a.s., Mesihu i Premtuar dhe Imam Mehdiu, e kundërshtonte kufizimin e historisë së botës dhe të njerëzimit në disa mijëra vjet. Ai pohonte:

“Ne nuk besojmë dhe as nuk ndjekim Tevratin në çështjen ku ai thotë se bota ka filluar prej 6 a 7 mijë vitesh, pra që kur lindi Ademi, dhe se përpara kësaj asgjë nuk ekzistonte, me demek atëherë Zoti ishte i papunë. Madje, ne as nuk themi se e gjithë raca njerëzore që ekziston sot anekënd botës janë vetëm bijtë e Ademit të fundit. Ne besojmë se edhe përpara këtij Ademi kanë ekzistuar njerëz, siç tregojnë fjalët e Kuranit ku Zoti thotë: “Unë do të vë një kalif në Tokë”. Kalif do të thotë pasardhës. Kjo qartazi tregon se edhe përpara Ademit kanë qenë njerëz. Prandaj, për popujt e Amerikës apo të Australisë apo të ndonjë vendi tjetër ne nuk mund të themi nëse janë bijtë e Ademit të fundit apo të ndonjë Ademi tjetër.”[10]

Kjo hapësirë për të kërkuar e për të njohur më bind se besimi nuk duhet të ketë frikë nga hulumtimi. Me këtë bindje e mbyll këtë temë, duke sjellë edhe një thënie të Imamit të kohës:

“Besimi ynë është që, sa më shumë që do të zhvillohet shkenca, aq më fort do të vendoset në botë madhështia e Kuranit të Shenjtë.”[11]

Referenca

[1].  Mirza Tahir Ahmad, “Revelation, Rationality, Knowledge & Truth”, “Islam International Publications Ltd.”, United Kingdom, 1998 (botimi i parë), me theks te Pjesa V, si burimi kryesor i këtij këndvështrimi.

[2] Mirza Tahir Ahmad, Revelation, Rationality, Knowledge and Truth, Islam International Publications Ltd., 1998, Pjesa V, nënndarja “The Creation of Ancient Organisms” dhe kapitulli “The Jinn”.

[3] H. Gamaleldien et al., “Onset of the Earth’s hydrological cycle four billion years ago or earlier”, Nature Geoscience (2024).

[4]    Edward William Lane, An Arabic-English Lexicon, zërat për turāb, ṭīn, sulālah, ḥama’, masnūn, ṣalṣāl dhe fakhkhār.

[5]    J. T. Kloprogge dhe H. Hartman, “Clays and the Origin of Life: The Experiments” (2022); X. Song et al., “Wet–dry cycles cause nucleic acid monomers to polymerize into long chains” (2024).

[6] Edmund Moody et al., “The nature of the last universal common ancestor and its impact on the early Earth system,” Nature Ecology & Evolution (2024).

[7]    N. J. Planavsky et al., “Evidence for oxygenic photosynthesis half a billion years before the Great Oxidation Event” (2014); G. P. Fournier et al., “The Archean origin of oxygenic photosynthesis and extant cyanobacterial lineages” (2021).

[8] B. Kapoor et al., “How plants conquered land: evolution of terrestrial adaptation” (2022).

[9] J.-J. Hublin et al., “New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens” (2017); K. Tylén et al., “The evolution of early symbolic behavior in Homo sapiens” (2020); S. D. Houston (red.), The First Writing: Script Invention as History and Process (2004).

[10]  Gazeta “El-Hakam”, 30 maj 1908; Komentim i Kuranit, vëll. 2, f. 125.

[11]  “Kurani i Shenjtë arabisht-shqip me komentim të shkurtër”, në faqet hyrëse  nën titullin “Rreth Kuranit të Shenjtë”, Tiranë, 2023, fq. X.

Keni pyetje?
Shpërndaje
Share via