ОДАМ АЛАЙҲИССАЛОМ БИРИНЧИ ИНСОНМИ!?
Қуръонда Одам ҳақида
Қуръон аввал Одамни шундай таърифлайди:وَاِذۡ قَالَ رَبُّکَ لِلۡمَلٰٓئِکَۃِ اِنِّیۡ جَاعِلٌ فِی الۡاَرۡضِ خَلِیۡفَۃً ؕ قَالُوۡۤا اَتَجۡعَلُ فِیۡہَا مَنۡ یُّفۡسِدُ فِیۡہَا وَیَسۡفِکُ الدِّمَآءَ ۚ وَنَحۡنُ نُسَبِّحُ بِحَمۡدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ ؕ قَالَ اِنِّیۡۤ اَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُوۡنَ وَعَلَّمَ اٰدَمَ الۡاَسۡمَآءَ کُلَّہَا ثُمَّ عَرَضَہُمۡ عَلَی الۡمَلٰٓئِکَۃِ ۙ فَقَالَ اَنۡۢبِـُٔوۡنِیۡ بِاَسۡمَآءِ ہٰۤؤُلَآءِ اِنۡ کُنۡتُمۡ صٰدِقِیۡنَ ﴿۳۲﴾قَالُوۡا سُبۡحٰنَکَ لَا عِلۡمَ لَنَاۤ اِلَّا مَا عَلَّمۡتَنَا ؕ اِنَّکَ اَنۡتَ الۡعَلِیۡمُ الۡحَکِیۡمُ قَالَ یٰۤاٰدَمُ اَنۡۢبِئۡہُمۡ بِاَسۡمَآئِہِمۡ ۚ فَلَمَّاۤ اَنۡۢبَاَہُمۡ بِاَسۡمَآئِہِمۡ ۙ قَالَ اَلَمۡ اَقُلۡ لَّکُمۡ اِنِّیۡۤ اَعۡلَمُ غَیۡبَ السَّمٰوٰتِ وَالۡاَرۡضِ ۙ وَاَعۡلَمُ مَا تُبۡدُوۡنَ وَمَا کُنۡتُمۡ تَکۡتُمُوۡنَВа (эсла), Парвардигоринг фаришталарга: «Албатта, Мен ерда бир халифа яратмоқчиман», — деганида, улар: «Нима, унда фитна-фасод қиладиган ва қон тўкадиганни яратасанми? Ҳолбуки, биз Сенга ҳамду саноларинг билан тасбеҳ қиламиз ва Сени пок деб биламиз», — дедилар. У: «Албатта, Мен сизлар билмаган нарсаларни биламан», — деди.
- Ва У Зот Одамга барча номларни ўргатди. Сўнгра у (яралмиш)ларни фаришталар ўртасига ташлаб: «Менга мана буларнинг номларини айтинглар, агар ростгўй бўлсангизлар», — деди.
- Улар дедилар: «Сен поксан! Биз фақат Сен бизга ўргатган нарсаларнигина биламиз, холос. Албатта, ёлғиз Ўзинг доимий билгувчи (ва) ўта ҳикматлисан».
- У: «Эй, Одам! Буларга уларнинг номларини айт», деди. Бас, у уларга номларини айтгач, У: «Мен сизларга осмонлар ва ердаги ғайбни, албатта, Мен Ўзимгина биламан ҳамда сизлар ошкор қиладиган ва яширадиган нарсаларни (ҳам) биламан, демаганмидим?!» — деди. (Қуръон 2:31-34)
Эътибор беринг, бу ерда буталарнинг йўқлиги ҳақида ҳеч нарса айтилмаган. Одамнинг осмондаги бир боғдан ерга тушгани ҳақида ҳам сўз йўқ. Жой бошиданоқ аниқ қилиб Ер деб белгиланган. Одамни айнан шу ерда биринчи марта учратамиз. Боғ кейинроқ тилга олинади, аммо у Ерда жойлашгани учун, фақат Ердаги тинч ва осойишта жаннатсимон маконни англатади. Фаришталар эса Аллоҳнинг Одамга ўзини ошкор қилиши ортидан фитна ва қон тўкилишидан хавотир билдиришади. Аллоҳ таоло уларга қаршилик қилмайди, балки Ўзининг хар нарсани билишига ишора қилади, яъни уларнинг чегараланган ақли ва қараши Худонинг тўлиқ режаларини ва ҳикматини тушуна олмайди.
Хўш, Қуръонга кўра Одамнинг ҳикояси нимадан иборат?
У Худонинг вакили сифатида ваҳий олувчи қилиб тавсифланган — бошқача айтганда, у пайғамбар эди. Унга Аллоҳнинг ном (сифат)лари ўргатилди. Шу орқали у Аллоҳнинг сифатларини акс эттирувчи бўлди, ҳатто фаришталарга нисбатан ҳам кўпроқ Аллоҳнинг сифатларини акс эттиради. Пайғамбар сифатида тайинлангач, Қуръон Одамнинг иблиссимон бир шахснинг васвасасига учраганини баён қилади. Бу шахс уни маълум бир дарахтдан тотиб кўришга ундайди, аммо бу иш эса баракот ўрнига Аллоҳ таолонинг норозилигига сабабчи бўлди.
Қуръон бунинг оқибатида Одам жамоасида парчаланиш юз берганини, баъзилар бошқаларга душман бўлиб қолганини айтади. Бу шундан далолат берадики, у ҳақиқий дарахт эмас эди — чунки оддий дарахтдан еб қўйиш одатда жамиятни парчаламайди.
Аслида, Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг иккинчи Халифаси изоҳлаганларидек, «тақиқланган дарахт» — бу Одам ва мўминлар учун ташвиш келтирадиган маълум бир оила деган маънони англатган. Қуръон тили бунга мос келади. Араб тилида шажара (شجرة) сўзи ҳам дарахт, ҳам авлод маъносида ишлатилади. Бу алоқадорлик ҳозирги кунда ҳам «насл-насаб шажараси» тушунчасида сақланиб қолган — яъни, бир халқнинг илдизи ва шох-шаббасини англатади.
Одам, яхши ниятда бўлса-да, шайтоннинг ёмон маслаҳатига амал қилгач, низо келиб чиқади ва унинг жамоаси парчаланади. Хатосини англаб етгач, у Аллоҳдан мағфират сўрайди. Бу Библиядаги Одам ва Ҳавво анжир барглари билан яланғочликларини беркитишганлари воқеасига тўғри келади. Барглар руҳий маънода дуо тимсолидир — яъни, улар ўз камчиликларини дуолар билан беркитдилар. Бу барглар ёш йигитларни ҳам англатиши мумкин, яъни жамоасидаги ёш йигитлар унга юзага келган ихтилофда ёрдам берганлар. Бу, эҳтимол, зиддиятнинг моҳиятига ишора қилади.
Бу ерда фақат қисқача хулоса келтирилди. Қуръонда бу ҳақда бошқа жойларда ҳам бой ҳикоялар бор. Қўшимча тафсилотлар Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг иккинчи Халифаси таълиф қилган тафсирларида келтирилган.
Одам биринчи инсон эдими?
Шу пайтгача кўриб турибмизки, Қуръондаги Одам ҳақидаги ҳикоя ҳам ақлий жиҳатдан асосли, ҳам маънавий жиҳатдан чиройли тасвирланган. Лекин агар Одам ер юзидаги биринчи инсон деб таърифланса, бутун мантиқли асослар емирилиб тушади. Яхшиямки, мусулмонлар учун Қуръон ҳеч қачон уни шундай деб тасвирламайди. Аксинча, Одам фақат биринчи пайғамбар бўлган, лекин биринчи инсон бўлмагани ҳақида етарлича далиллар мавжуд.
Одам — Халифа сифатида
Энг аввало, юқорида келтирилган оятларда Қуръон Одамни «Халифа» деб таништиради. «Халифа» сўзи луғатда «кейин келувчи» — ўринбосар деган маънони англатади. Шунингдек, бу сўз «ваколатли вакил» маъносини ҳам беради — яъни, олдингини ифода этувчи шахс. Савол туғилади: нега Қуръон Одамни «пайғамбар» ёки «расул» деб эмас, балки «Халифа» деб атади?
Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг асосчиси Ҳазрат Мирзо Ғулом Аҳмад алайҳиссалом бу атаманинг аҳамиятини 100 йилдан ортиқ муддат аввал шундай изоҳлаган эдилар:
«Биз одамзот Одамдан олдин ҳам мавжуд бўлган, деб ишонамиз. Бу фикр Қуръоннинг: انی جاعل فی الارض خلیفہ [Яъни: Мен ер юзида халифа яратмоқчиман] деган сўзларида аниқ баён қилинган. «Халифа» сўзи ўринбосар демакдир. Демак, бу оятдан англашиладики, Аллоҳнинг махлуқоти Одамдан олдин ҳам мавжуд бўлган. Шу боис, Америка ва Австралиядаги турли ирқлар ҳақида гап кетганда, улар айнан шу сўнгги Одамданми, ёки бошқа бир аждоддан тарқалганми, деб аниқ айта олмаймиз». (Мирзо Ғулом Аҳмад, профессор Врагг билан интервью, 1908)
Бир Авлиёнинг гувоҳлиги
Ҳазрат Мирзо Ғулом Аҳмад алайҳиссалом Одамнинг биринчи инсон эмаслигини исботловчи иккинчи далил сифатида Исломда энг улуғ авлиёлардан бири — Ибн Арабий (1165–1240)нинг машҳур туш кўришларини келтирадилар:
«Муҳйиддин Ибн Арабийдан бу мавзуда айтилган бир гап бор. У зот Маккага ҳаж қилганида, у ерда бир инсон билан учрашади [руҳий тушда] ва уни Одам деб ўйлайди. Сўнгра ундан: «Сен Одаммисан?» деб сўрайди. Ўша одам жавоб қайтариб: «Минглаб Одамлар ўтган; сен қайси бирини назарда тутяпсан?» — деди». (Мирзо Ғулом Аҳмад, профессор Врагг билан интервью, 1908)
Бу улкан аҳамиятга эга ваҳийдан шу нарса маълум бўладики, инсоният тарихи давомида кўплаб пайғамбарлик даврлари бўлган ва ҳар бир давр бир «Одам» билан бошланган. Бу масала кейинги мақолаларда янада кенгроқ таҳлил қилинади. Ҳозирча шуни айтиш кифояки, бу ҳам Одамнинг ердаги биринчи инсон эмаслигига қўшимча бир далил бўлиб хизмат қилади.
Жаннатдан Ҳайдалиш
Қуръонда Одам ҳақидаги ривоятнинг иккинчи қисми ҳам «биринчи инсон» назариясига зид келади. Юқорида айтилганидек, Одамга муайян одамлар гуруҳи — низога сабаб бўладиган дарахтга яқинлашмаслик буюрилган. Бу низо бошлангач, Қуръон Одам, Момо Ҳавво ва уларнинг қавмига Аллоҳнинг мурожаатини қайд этади:قَالَ اہۡبِطَا مِنۡہَا جَمِیۡعًۢا بَعۡضُکُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوٌّ ۚ فَاِمَّا یَاۡتِیَنَّکُمۡ مِّنِّیۡ ہُدًی ۬ۙ فَمَنِ اتَّبَعَ ہُدَایَ فَلَا یَضِلُّ وَلَا یَشۡقٰی У Зот деди: «Бундан иккалангиз барча шериклар билан бирга чиқиб кетинглар! Чунки баъзиларингиз-баъзиларингизга душман бўлиб қолди. Ва албатта, сизларга Мен томондан ҳидоят келганида, кимда-ким ҳидоятимга эргашса, у на гумроҳ бўлади ва на бахтсиз». (Қуръон 20:124)
Бу оятдаги иккилик шакл (اهْبِطَا) ва «ҳаммангиз» (جَمِیۡعًۢا) сўзи бу икки гуруҳда бир неча одам борлигини англатади. Шундай грамматик таъсир Қуръоннинг 7:25 оятида ҳам бор. Бу икки оят Одам Аллоҳнинг амрига билмасдан хилоф иш қилганидан сўнг атрофда кўп одамлар бўлганини ва улардан баъзилари бир-бирига душман бўлиб қолганини очиқ кўрсатади. Уларнинг барчаси фақат Одамнинг фарзандлари бўлгани ҳақидаги фикр ҳаддан ташқари ноаниқ. Агар Қуръон шуни назарда тутган бўлса, нега бу муҳим фактни аниқ айтмаган?
Аслида, бу Қуръон ҳикоясига зид бўларди. Чунки Қуръон бизга муаммо Одамнинг бошқа бир оила — бошқа бир «дарахт» билан алоқа қилгани сабабли содир бўлганини айтган. Бу ҳикояни олдиндан мавжуд инсон жамиятисиз тушуниш мушкул. Демак, Одам айнан биринчи инсон эмас, балки янги турдаги инсоннинг — пайғамбарнинг биринчиси бўлган.
Низодан кейин Одам ва унинг қавми тинч юртдан чиқиб, ваъда қилинган бошқа ерга кўчишга мажбур бўлишган. Бу, эҳтимол, кейинчалик Библияда нотўғри талқин қилинган «Жаннатдан қувилиш» ҳақидаги ривоятдир. Қуръон эса бу ҳодисаларнинг барчаси Ерда содир бўлганини доимий таъкидлайди:قَالَ اہۡبِطُوۡا بَعۡضُکُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوٌّ ۚ وَلَکُمۡ فِی الۡاَرۡضِ مُسۡتَقَرٌّ وَّمَتَاعٌ اِلٰی حِیۡنٍУ деди: «Сизларнинг барчангиз (бу ердан) чиқиб кетинглар, чунки баъзиларингиз-баъзиларингизга душман бўлиб қолади. Ва сизларга ерда маълум вақтгача қарор топиш ва бироз муддатгача озгина фойда олиш бордир». (Қуръон 7:25)
Ҳақиқатда, Қуръон шундай дейди: кимки жаннатга кирса, у ердан чиқарилмайди:لَا یَمَسُّہُمۡ فِیۡہَا نَصَبٌ وَّمَا ہُمۡ مِّنۡہَا بِمُخۡرَجِیۡنَУларга у ерда бирон чарчоқ етмас ва на улар ҳеч қачон ундан чиқариладилар. (Қуръон 15:49)
Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг иккинчи Халифаси фикрларича, Одам эҳтимол, ҳозирги Ироқ ҳудудида яшаган бўлиши мумкин.
Одам — Биринчи Пайғамбар, Инсон Маданиятининг пойдевори
Ҳозиргача кўриб чиққанимиздек, Одам инсон тарихида биринчи бўлиб ваҳий олган зотдир. Қуръон таърифлаганидек, у инсонларга асосий ахлоқий маданиятни олиб кирди, уларни ҳайвон даражасидан ҳақиқий инсон даражасига кўтарди. У одамларга овқатланиш, сув ичиш, уй-жой ва кийим билан таъминланиш каби асосий ижтимоий таълимотларни берди. Ана шу нарсалар эса биринчи ҳукуматни ташкил этди:اِنَّ لَکَ اَلَّا تَجُوۡعَ فِیۡہَا وَلَا تَعۡرٰی وَاَنَّکَ لَا تَظۡمَؤُا فِیۡہَا وَلَا تَضۡحٰیУнинг ичида оч ҳамда яланғоч бўлиб қолмаслигинг сенга муқаррардир. (Қуръон 20:119)
Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг 2-Халифаси 1937-йилдаги бир кучли маърузаларида тушунтирганларидек, фаришталар ҳақ эдилар: чунки пайғамбарлар томонидан руҳоний даъволарнинг киритилиши қон тўкилишига олиб келиши аниқ эди.
Бироқ, маданийлашган жамиятларда ахлоқий қонунлар ҳурмат қилинишини таъминлаш учун, инсонлар томонидан куч ишлатиш монополиясига эга бўлган ҳукуматлар ташкил этилиши керак эди, чунки энди инсонлар айнан шундай ижтимоий таъминотга эҳтиёж сезардилар. Лекин, маданийлашган жамиятларда ахлоқий қонунлар ҳурмат қилинишини таъминлаш учун инсонлар томонидан куч ишлатиш монополиясига эга бўлган ҳукуматлар ташкил этилиши керак эди, чунки энди инсонлар айнан шундай ижтимоий таъминотга эҳтиёж сезардилар. Бу ҳукуматлар омма манфаатларига қарши ишлаганларни жазолаш учун қонунийлик ва кучга эга бўлиши лозим эди. Фаришталар ҳукуматнинг табиий зўравонлигини башорат қила олган бўлсалар-да, улар ҳукуматнинг барпо этилиши ва тамаддуннинг ривожланиши охир-оқибат «ўрмон қонунидан» устун бўлган тинчликка қандай олиб келишини идрок эта олмадилар.
Қуръони Каримга кўра, Одам пайғамбарлигидан ташқари, давлатнинг биринчи сиёсий раҳбари ҳам бўлган. Пайғамбарлик ва сиёсий раҳбарлик табиатан бирлашмаган бўлса-да, баъзан улар уйғунлашади — Мусо ва Муҳаммад пайғамбарлар (уларга салом бўлсин) мисолида бўлганидек, лекин Исо (алайҳиссалом) да эмас. Шу нуқтаи назардан қизиқ томони шундаки, замонавий илмий тадқиқотлар қадимги давлатчиликнинг шаклланишини милоддан аввалги 4000 йилларга тўғри келишини кўрсатади. Бу ҳодиса Ироқ/Эрон минтақасидаги Шуша ва Урук каби шаҳарларда кузатилган. Бу давр айнан кўпгина мусулмон ва насроний уламолар Одамнинг даврини белгилаган вақтга тўғри келади. Бу эса, мазкур тамаддунларнинг асоси Одам ва унинг ўринбосарлари томонидан қурилганмикан, деган саволни туғдиради.
Албатта, Одам пайғамбар сифатида руҳоний таълимотларни ҳам берган. У киши ўз одамларига Ягона Аллоҳга ибодат қилишни ўргатган ва маънавий юксалиш учун зарур бўлган ахлоқий қонунларни берган.وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِیۡ کُلِّ اُمَّۃٍ رَّسُوۡلًا اَنِ اعۡبُدُوا اللّٰہَ وَاجۡتَنِبُوا الطَّاغُوۡتَ ۚ فَمِنۡہُمۡ مَّنۡ ہَدَی اللّٰہُ وَمِنۡہُمۡ مَّنۡ حَقَّتۡ عَلَیۡہِ الضَّلٰلَۃُВа Биз албатта: «Аллоҳга ибодат қилинглар ва бутлардан четланинглар», — дея ҳар бир қавмга бир пайғамбарни юбордик. Бас, улар ичида шундайлар борки, Аллоҳ уларни ҳидоят қилди ва улар ичида яна баъзилари борки, уларнинг устига гумроҳлик вожиб бўлди. Бас, ер юзида сайру саёҳат қилинглар, сўнгра ёлғонга чиқаргувчиларнинг оқибати қандай бўлганини кўринглар. (Қуръон 16:37)
Биринчи инсон ким эди?
Демак, Қуръони Карим биринчи инсон ҳақида нима дейди? Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг тўртинчи Халифаси (раҳимаҳуллоҳ) айтганларидек, Қуръонга кўра биринчи инсон — урғочи жинси бўлиб чиқади!یٰۤاَیُّہَا النَّاسُ اتَّقُوۡا رَبَّکُمُ الَّذِیۡ خَلَقَکُمۡ مِّنۡ نَّفۡسٍ وَّاحِدَۃٍ وَّخَلَقَ مِنۡہَا زَوۡجَہَا وَبَثَّ مِنۡہُمَا رِجَالًا کَثِیۡرًا وَّنِسَآءً ۚ وَاتَّقُوا اللّٰہَ الَّذِیۡ تَسَآءَلُوۡنَ بِہٖ وَالۡاَرۡحَامَ ؕ اِنَّ اللّٰہَ کَانَ عَلَیۡکُمۡ رَقِیۡبًا Эй, одамлар! Сизларни бир жондан бунёд этган ва ундан унинг жуфтини яратган, сўнгра улар иккаласидан эркаклар ва аёлларни кўплаб тарқатган Парвардигорингиздан қўрқинглар. Ва бир-бирингиздан илтимос қилаётганингизда, номи ўртага қўйиладиган Аллоҳдан қўрқинглар! Ва қариндош-уруғчилик (ҳақ-ҳуқуқлари)ни ҳам ҳисобга олинглар. Албатта, Аллоҳ устингиздан назоратчидир. (Қуръон, 4:2)
Бу оятда тилга олинган «нафсин воҳидатин» ибораси аниқ аёл жинси шаклида келган. Шу аёлдан жуфт яратилади ва шу жуфтликдан эркаклар ва аёллар тарқалган. Бу эса турлар пайдо бўлиши ҳақидаги илмий тахминга мос келади. Унга кўра, янги турлар аввал у урғочилар (аёл жинси)дан пайдо бўлиши, улар янги авлод туғиб, кейин улар билан жуфтлик қилиши мумкин.
Хулоса
Охирида кўришимиз мумкинки, Инжил Одам ҳақида жуда енгил ва мантиққа ҳам, ақлга ҳам зид тушунчани тақдим этади. Бироқ Қуръон эса Одам қиссасини изчил ва маърифий тарзда баён қилади, у ҳам мантиққа, ҳам илмий тадқиқотларга мувофиқ келади. Шу йўсинда, Қуръон бизга Инжил ривоятида вақт оша ғубор остида қолиб кетган ҳақиқат зарраларини англатиб беради.