МУҲАММАД РАСУЛУЛЛОҲ (САЛЛАЛЛОҲУ АЛАЙҲИ ВА САЛЛАМ) — ЭНГ ГЎЗАЛ НАМУНА!
أَشْھَدُ أَنْ لَّا إِلٰہَ إِلَّا اللّٰہُ وَحْدَہٗ لَا شَرِيْکَ لَہٗ وَأَشْھَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہٗ وَ رَسُوْلُہٗ۔أَمَّا بَعْدُ فَأَعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْمِ۔بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ﴿۱﴾اَلۡحَمۡدُلِلّٰہِ رَبِّ الۡعٰلَمِیۡنَ ۙ﴿۲﴾ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ ۙ﴿۳﴾ مٰلِکِ یَوۡمِ الدِّیۡنِ ؕ﴿۴﴾إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسۡتَعِیۡنُ ؕ﴿۵﴾اِہۡدِنَا الصِّرَاطَ الۡمُسۡتَقِیۡمَ ۙ﴿۶﴾ صِرَاطَ الَّذِیۡنَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡہِمۡ ۬ۙ غَیۡرِ الۡمَغۡضُوۡبِ عَلَیۡہِمۡ وَ لَا الضَّآلِّیۡنَ﴿Бугун мен Ҳунайн жангининг тафсилотидан яна бироз сўз юритаман. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккадан чиқиб кетаётганларида, Ҳазрат Аттоб ибн Асийдни Макканинг амири этиб тайинладилар. Бу Маккага тайин қилинган биринчи амир эди. Ўша вақтда Ҳазрат Аттобнинг ёшлари тахминан йигирмада эди. Ҳазрат Муоз ибн Жабалга эса аҳли Маккага диндан таълим бериш масъулияти юклатилди.
Ҳазрат Аттоб ҳақида қисқача маълумот шундай: у зотнинг отасининг исми Усайд ибн Абул Ийс ибн Умайя эди. Бу иккиси — ота ва ўғил Қурайш қабиласининг саркардалари ва нуфузли одамлари бўлиб, Исломнинг қаттиқ душманлари ҳисобланарди. У зотнинг онасининг исми Зайнаб эди. Аттобнинг отаси Макка фатҳидан олдин вафот этган эди. Аттобнинг Исломга нисбатан нафрат ва узоқлик даражаси шундайки, фатҳ куни Ҳазрат Билол разияллоҳу анҳу Каъбада азон айтаётганларида, Аттоб ўз сафдошларига: «Аллоҳга ҳамд бўлсинки, отам бу азонни эшитишдан аввал дунёдан кетди», — деб айтди. Аммо Макка фатҳи куни Аттоб ҳам Исломни қабул қилди.
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бир марта тушда унинг отаси Асийд ибн Абул Айсни Ислом ҳолатида Маккага ҳоким сифатида кўрган эдилар. Ҳолбуки, у куфр ҳолатида вафот этган эди. Шундай бўлса-да, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам тушларининг таъбири унинг ўғли Ҳазрат Аттобнинг амир қилинишлари билан рўёбга чиқди.
Бир ривоятга кўра, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам тушда кўрдиларки, Аттоб жаннат эшигига келди ва эшикни қаттиқ уриб тақиллатди. Ниҳоят, эшик очилди ва у ичкарига кириб кетди.
Яна бир ривоятга кўра, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: «Мен Аттобнинг отаси Асийдни (у кофир эди ва куфр ҳолатида вафот этган эди) жаннатда кўрдим ва ҳайрон бўлдим: Асийд қандай қилиб жаннатга кириб қолди?» Макка фатҳи куни Аттоб ибн Асийд ҳузурларига келди. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мен шуни жаннатда кўргандим, уни менинг ҳузуримга олиб келинг!» дедилар. Шундан сўнг уни у зот ҳузурларига олиб келдилар ва у зот уни Макканинг амири этиб тайинладилар.
Сўнгра дедилар: «Эй, Аттоб, сен билдингми, мен сени кимларга амир қилдим? Мен сени аҳли Аллоҳга, яъни Аллоҳнинг уйи аҳлига амир қилдим. Шунинг учун улар билан яхши муомала қил!» Бу сўзни у зот унга уч марта такрорладилар. Аттоб Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг вафотларигача Маккада амир бўлиб турди.
Бир ривоятда айтилганидек, у Ҳазрат Абу Бакр разияллоҳу анҳу халифалик даврларида ҳам Макканинг амири эдилар ва у зотнинг вафотлари ҳам худди шу куни, яъни Ҳазрат Абу Бакр разияллоҳу анҳу вафот этган куни содир бўлган. Бошқа бир ривоятга кўра эса, у зот Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳу халифалик даврларигача барҳаёт эдилар.
Маккадан Ҳунайнга йўлга чиқиш ҳақида ёзилганки, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳунайн ғазоти учун Шаввол ойининг олтинчи куни — шанба йўлга чиққанлар ва ўнинчи Шавволда Ҳунайнга етганлар. Ибн Касирга кўра эса бешинчи Шавволда сафар бошланган эди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳунайнга қараб йўлга чиққан вақтда у зот билан икки муборак завжалари ҳамроҳ эдилар: Ҳазрат Умму Салама ва Ҳазрат Зайнаб. Айрим ривоятларга кўра Умму Салама ва Маймуна бирга бўлганлар, аммо ишончли ривоятларга кўра Умму Салама ва Зайнаб у зот билан бирга эдилар.
(Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 498-499-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 139, 149-150-165-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ас-сийра ан-набавиййа, ибн Ҳишом, 745-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 251-бет, Дорус-Салом. Усдул ғоба, 3-жилд, 549-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Табақотул-Кубро, 6-жилд, 5-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ал-бидоя ван ниҳоя, 7-жилд, 528-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Тарихул Хамис, 2-жилд, 528-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Мусулмонларнинг сони ҳақида ёзилганки, Ҳунайн ғазотида исломий лашкарнинг сони гарчи душманларга нисбатан камроқ бўлса-да, аммо шу вақтгача бўлган барча ғазотларга нисбатан кўпроқ эди. Нафақат сони жиҳатидан, балки қурол-аслаҳа жиҳатидан ҳам кучли эди.
Ғазотларни ёритган уламоларга кўра, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўн икки минг нафар мусулмон билан сафарга чиқдилар. Уларнинг ўн мингтаси — Макка фатҳи учун Мадинадан келган саҳобалар эди. Макка аҳлидан эса икки минг киши у зот билан йўлга чиқди. Айрим ривоятларда ўн тўрт минг деб ҳам айтилган, аммо кўпинча ўн икки минг сони ривоят қилинади. Маккадан қўшилган икки минг янги мусулмон бор эди. Уларнинг “ўн тўрт минг” деганлари шуки, Мадинадан келганларнинг сонини ўн минг эмас, балки ўн икки минг деб айтганлар, аммо Маккадан қўшилганларни икки минг дебгина ривоят қилганлар.
(Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 233-235-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Ал-бидоя ван ниҳоя, 7-жилд, 11-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 498-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ас-сийра ан-набавиййа, ибн Ҳишом, 498-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳунайн йўлида «Зот анвот» номли катта Сидр дарахти бор эди. Мушриклар уни жуда ҳурмат қилишарди ва ғалаба нишонаси сифатида қурол-аслаҳаларини унинг шохларига илиб қўйишарди. Шу ерда эътикофга ҳам ўтириб, катта эҳтиром ва муҳаббатни билдирардилар. Карвон шу дарахт яқинидан ўтганда, Макканинг баъзи янги мусулмонлари Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга: «Биз учун ҳам шундай бир дарахт белгилаб берсангиз», дедилар. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Аллоҳу Акбар! Сизлар ҳам Мусо алайҳиссаломнинг қавми айтган гапни айтдингиз:یا موسیٰ اجعل لنا الٰھا کما لھم اٰلھة قال انکم قوم تجھلون«Эй, Мусо, бизга ҳам уларнинг худолари каби бир илоҳ ясаб бер!» — деган эдилар. Мусо алайҳиссалом эса шундай жавоб берган эдилар: «Сизлар, албатта, жоҳил қавмсиз!» Сўнг Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: «Сизлар ҳам, албатта, аввалги одамлар йўлидан юрасизлар, улар қилган ишлардек ишлар қиласизлар».
(Сунани Термизий, «Фитналар» китоби, «Сиздан олдингиларнинг йўл-йўриқларига албатта, эргашасизлар» ҳақидаги боби, 2180-ҳадис. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 153-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 241-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Аввал айтилганидек, Ҳунайн урушига икки мингта янги мусулмон ёшлар ҳам қўшилган эдилар. Улар қалбларида Ислом ва иймон ҳали мустаҳкам ўрнашмаган, жанговар маҳоратлари ҳам анча суст эди. Ҳатто қурол-аслаҳани тайёрлашга ҳам унчалик эътибор бермаган эдилар. Айнан шу одамлар сабабли Ҳунайн жангида вақтинча чалкашлик ва чекинишга сабаб бўлган тартибсизлик юзага келди. Худди шундай, Маккадан баъзи одамлар ҳам Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга чиққан эдилар, улар мусулмон эмас эди. Баъзилари отлиқ, баъзилари эса пиёда эдилар. Ҳатто баъзи аёллар ҳам улар билан йўлга тушдилар. Улар фақат жангнинг натижасини кўриш учун келган эдилар. Агар мусулмонлар ғалаба қилса, ўлжадан улуш олишарди. Лекин Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ёки саҳобаларга озор етиши уларга мутлақо аҳамиятли эмас эди. Уларнинг бир қисми фақат томошабин сифатида қатнашган бўлса, орасида мушриклар ҳам бор эди. Ривоятларга кўра, бу мушрикларнинг сони тахминан саксонта эди.
Шу сабабли баъзи сийратчилар бу Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг мушриклардан ёрдам олган биринчи жанглари бўлганини айтадилар. Ҳолбуки, бундан аввал Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳеч қачон мушрикни жангга қўшмас эдилар, чунки у зот:
انا لا نستعین من المشرک
«Биз мушрикдан ёрдам сўрамаймиз», дердилар. Аммо уларга кўра, Ҳунайн жангида биринчи марта мушрикларни ҳам қўшганлар. Бироқ, тўғрироғи, у зот ёрдам сўрамаганлар. Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам Бадр жангида ҳам ҳар бир кишининг ёрдами жуда зарур ва муҳим бўлган бир пайтда мушрикнинг ёрдамини қабул қилишдан бош тортган эдилар. Энди эса мусулмонлар шунчалик кўп эдики, Қуръонга кўра, уларнинг сони уларни мағрурликка солган эди. Энди бир ҳовуч мушрикларнинг ёрдамига нима ҳожат бор эди?! Шунинг учун Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳеч қачон ҳеч бир мушрикни жангга қўшмаганлар ва улардан жангга қўшилишни сўрамаганлар. Аксинча, сийрат китобларининг тафсилотларидан маълум бўлишича, Маккадан кўплаб одамлар шунчаки жангни томоша қилиш ва ғанимат молига қизиқиб, ўз хоҳишлари билан қўшинга қўшилганлар. Уларнинг мақсади шундан иборат эдики, мусулмонлар барибир ғалаба қозонишлари аниқ, биз ҳам томоша қиламиз ва ғанимат молини олиб кетамиз. Ҳа, баъзи мушриклар ёмон ниятда бўлишган. Макка фатҳининг хорлиги ва надомати эсдан чиқмаганлиги сабабли улар ҳам қўшилганлар. Худди шундай, Маккада Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва салламни ўлдиришга уринишганидек, улар бу ерга ҳам келишди. Агар душман ўлдиролмаса, эҳтимол ,бизга қасос олиш имкони туғилар ва Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва салламни (Аллоҳ сақласин) ўлдириб, қасосимизни олиб, кўнглимизни совутамиз деб ўйлашган.
Ҳар ҳолда, ўн икки минг кишилик қўшин Маккадан йўлга чиқди ва уч кунлик сафардан сўнг баъзиларнинг фикрича, беш кунлик сафардан сўнг Ҳунайн водийсига етиб келди. Йўлда қалқон, қилич ёки саҳобаларнинг бошқа буюми тушиб қолса, Абу Суфён ибн Ҳарб Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламни чақириб: «Бу нарсани менга беринг, мен уни оламан», дерди. Ҳатто унинг туяси юк билан тўлиб кетган эди.
Ҳазрат Саҳл ибн Ҳанзалия разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан Ҳунайн кунида юрганларини айтиб берди. “Улар жуда узоқ йўл юриб, кечга етиб боришди. Мен Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга намозга қўшилдим. Шу пайт бир чавандоз келиб: “Ё Расулаллоҳ! Мен сизлардан олдинда бориб, фалон тоққа чиқдим ва Ҳавозин қабиласи ўз аёллари, туялари, қўйлари ва бошқа ҳайвонлари билан тўпланганини кўрдим”, деди. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам табассум қилиб: “Эртага, иншоаллоҳ, бу мусулмонларнинг ўлжаси бўлади”, дедилар. Сўнгра, “Бу кеча бизни ким қўриқлайди?” деб сўрадилар. Анас ибн Абу Марсад разияллоҳу анҳу: “Мен қўриқлайман, ё Расулаллоҳ!” деди. Расулуллоҳ: “Унда отга мин!” дедилар. У ўз отига миниб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига келди. (Бу у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам учун посбонлик эмас эди, балки атрофдаги ҳудуддан хабар олиш ва у ерда қўриқлаш ҳақида гапирган эдилар). Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: “Ўша жарликка бор! Унинг энг юқори қисмига чиқ ва биз сени деб кечаси алданиб қолмайлик, яъни сен ғафлатда қолиб, душман алдаб кетмасин”, дедилар.
Тонг отгач, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам намоз ўқиш жойларига чиқдилар. У зот икки ракъат бомдод намози суннатини ўқидилар, намозга такбир айтилди ва Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам имомлик қила бошладилар. Юзлари жарликка қаратилган эди. Намозни ўқиб, салом берганларидан сўнг: “Хурсанд бўлинглар, сизларга хушхабар бўлсинки, сизларнинг чавандозингиз келди”, дедилар. Саҳобалар: “Биз жарликдаги дарахтлар орасига қарай бошладик, ҳатто, у келди ва Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига келиб турди. У салом берди ва: “Мен юриб бордим, ҳатто Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам мени юборган водийнинг энг баланд жойига етдим. Тонг отгач, мен иккала водийга ҳам чиқдим, қарадим, аммо ҳеч кимни кўрмадим”, деди. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Кеча пастга тушганмидинг?” деб сўрадилар. У: “Йўқ, фақат намоз учун ёки қазойи ҳожат учун тушдим”, деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: “Сенга жаннат вожиб бўлди. Сен вазифангни яхши бажардинг”, дедилар.
Мушрикларнинг жосуслари ҳақида зикр учрайди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳунайнга 10-Шаввол, сешанба куни кечки пайт етиб келганлар. Молик ибн Авф Ҳавозин қабиласидан уч кишини мусулмонлар қўшинини кузатиб, барча тафсилотларни билиб келиш учун жосус қилиб юборган эди. Лекин бу уч киши қайтиб келганида, саросимада эди. Молик: “Сизларга ҳалокат бўлсин! Сизларга нима бўлди?” деб сўради. Улар: “Биз отлардаги оқ кишиларни кўрдик. Аллоҳга қасамки, агар жанг бўлса, биз бу ҳолатни енголмаймиз! Аллоҳга қасамки, биз ер аҳли билан жанг қила олмаймиз-у, осмон аҳли билан қандай уришамиз? Агар бизнинг сўзимизга қулоқ солсанг, ўз қабиланг билан ортга қайт! Агар одамлар биз кўрган нарсани кўрган бўлса, улар ҳам биз дучор бўлган азобга дучор бўлишади”, деб жавоб беришди. У: “Ҳалокатга учрагурлар, сизлар қўшиндаги энг қўрқоқларсиз!” деди. Бу хабар бутун қўшин ичида тарқалмаслиги учун уларни яшириб қўйди ва: “Менга қўрқмас одам ҳақида маълумот беринглар”, деди. У ердагилар битта кишини танлаб, у жуда жасур, деб тасдиқлашди. Кейин у йўлга чиқди, уни жўнатди. У ҳам худди аввалги учта шериги каби тезда қайтиб келди, у ҳам қўрқувга тушган эди. Молик: «Нима кўрдинг?» деб сўради. Ўша жасур киши: «Мен ола-була отларда оқ одамларни кўрдим, уларга қарашга ҳам кучим етмади. Аллоҳга қасамки, менга ўзингиз кўриб турган қўрқув тушди! Мен уни енголмайман. Яхшиси, шу ердан орқага қайтайлик», деб жавоб берди. Шунга қарамай, Молик ибн Авф ўз ниятидан қайтмади.
Сийратшуносларнинг айтишича, душман жосуслари гувоҳ бўлган нарсанинг икки томони бўлиши мумкин. Бир гуруҳнинг фикрича, бу жосуслар фаришталарни кўрган ва уларни кўриб, қўрқиб кетганлар. Иккинчи фикрга кўра эса, улар мусулмонларнинг қўшинини кўрганларида, уларнинг устидан шундай илоҳий қўрқув тушганки, улар даҳшатга тушганлар.
(Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 153-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 111, 123-125-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи. Далоилун-нубувва, Байҳақий, 5-жилд, 130-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сунани Абу Довуд, «Жиҳод» китоби, «Аллоҳ йўлида посбонлик қилиш фазилати» ҳақидаги боб, 2501-ҳадис. Жангда мусулмонлар билан бирга бўлган мушрикка улуш бериладими ёки йўқми? 2732-ҳадис. Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 235, 240-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 316-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 245-246, 252-бетлар, Дорус-Салом)
Ҳазрат Салама ибн Акваъ разияллоҳу анҳу ҳикоя қилади: «Биз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан Ҳавозинга ҳужум қилдик. Шу пайт, пешин пайтида бир киши туя устида келди. Ўша вақтда биз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга овқатланаётган эдик. Ўша одам туясини чўктириб, арқон билан боғлади ва олдинга келиб, биз билан овқатланди. Саҳобалар билан бирга ўтирди. Бошқа бир ривоятда айтилишича, у одамлар билан гаплаша бошлади. Улар (саҳобалар) анча чарчашган, уловлар ҳам кам эди. Шундан сўнг у киши тезлик билан туясига қараб юрди, улар билан гаплашиб бўлгач, шошиб арқонни ечди, туяга минди ва уни ҳайдаб кетишга уринди. Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам буни кўриб: «Бу жосус, уни тутиб олинглар ва ўлдиринглар!» дедилар. Бану Аслам қабиласидан бир киши туяга миниб, унинг орқасидан қувди. Салама айтади: «Мен ҳам ўз туямда унинг орқасидан қувдим. Унга яқинлашиб, олдидан туясининг жиловини ушлаб олдим. Туясини чўктирдим. У тиззасини ерга қўйган заҳоти, мен қиличим билан унинг бўйнига урдим ва у пастга йиқилди. Мен унинг туяси, қуроли ва барча буюмларини олдим ва Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келдим. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам одамлардан: «Уни ким ўлдирди?» деб сўрадилар. Саҳобалар: «Ибн Акваъ», деб жавоб беришди. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Бу барча нарсалар ҳам унинг ўзиники», деб айтдилар.
(Саҳиҳ Бухорий, «Жиҳод» китоби, «Ҳарбий ислом ўлкасига омонлик (шартномаси)сиз кириш» ҳақидаги боб, 3051-ҳадис. Саҳиҳ Муслим, «Жиҳод ва сариялар» ҳақидаги китоб, «Қотил мақтулнинг кийимига ҳақли эканлиги» ҳақидаги боб, 1754-ҳадис. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 336-337-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 250-251-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Мусулмонларнинг ўн икки минг сонига қарши душманнинг сони ўттиз минг эди. Ҳунайн жанги пайтида душманнинг сони баъзан ўттиз минг, баъзан йигирма минг, баъзан эса тўрт минг деб айтилади. Бунинг тафсилоти шундаки, юзма-юз турган жангчи душманнинг сони йигирма минг эди. Агар уларнинг аёллари ва болалари ҳам қўшилса, сони ўттиз мингга етади. Молик ибн Авф ўз қўшинининг энг моҳир камончиларини танлаб, тоғларга яширган эди. Улар пойлаб турган ва мусулмонлар қўшинига бирданига ҳужум қилиб, уларда тартибсизлик ҳолатини келтириб чиқарганлар. Улар сони тўрт минг эди.
Ҳунайн жанги пайтида Ҳавозин қабиласининг қўмондони Молик ибн Авф ўз қўшинини шундай сафга тизди: кечанинг учдан икки қисми ўтганда, у ўз қўшинини Ҳунайн водийсидаги белгиланган жойларга яширди. Бу водий кўп жар ва ўтиш жойларига эга бўлганлиги учун у ўз одамларини шу ерларга ёйиб, яшириниб ўтиришга буюрди. Улар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва у зотнинг саҳобаларига бирданига ҳужум қилишни режалаштиришган эди. Кофирларнинг сафи қуйидагича тузилган эди: энг олдинда отлиқлар, уларнинг ортида пиёда аскарлар, уларнинг орқасида туялар устида аёллар ва болалари, уларнинг ортида эса бошқа моллари — туялар, қўйлар ва бошқа чорва моллари турган эди.
(Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 229, 246-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 312-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 135, 140-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 261-262-бетлар, Дорус-Салом. Тарихул Хамис, 2-жилд, 508-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ғазавотун Набий, Муҳаммад Абдулаҳад, 490-491-бетлар, Зовия матбааси)
Маккадан Ҳунайн томон йўлга чиққанларида, Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам Бану Сулайм қабиласининг минг отлиқдан иборат отлиқлар бўлинмасини қўшиннинг олд қисмига қўйдилар ва унинг қўмондонлигини Ҳазрат Холид ибн Валидга топширдилар. Қўшин Жиъронага етиб келганида, саҳарлик вақтида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бутун қўшинни маймана (ўнг қанот), майсара (чап қанот) ва қалб (марказий қисм)га бўлдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам марказий қисмда эдилар. У зот муҳожир ва ансорларга катта байроқларни тарқатдилар. Муҳожирларнинг бир байроғини Ҳазрат Алига, яна бир байроқни Ҳазрат Саъд ибн Ваққосга, яна бир байроқни эса Ҳазрат Умар Форуққа бердилар. Ансорлардан Хазраж байроғини Ҳазрат Хубоб ибн Мунзирга, Авс байроғини эса Ҳазрат Усайд ибн Ҳузайрга топширдилар. Худди шундай, Ҳазрат Абу Бурда ибн Ниёрга, Ҳазрат Абу Лубоба ибн Абдулмунзирга ва Ҳазрат Қатода ибн Нуъмонга ҳам байроқлар берилди. Бундан ташқари, у зот турли гуруҳларга йигирмадан ортиқ кичик байроқларни ҳам тарқатдилар.
(Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 245-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 132-136-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 153-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳунайн куни кимдир: “Бугун биз кам сонли бўлганимиз учун мағлуб бўлмаймиз, яъни бугун биз жуда кўпмиз”, деди. Лекин Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу сўзни жуда ёмон кўрдилар ва Қуръони Карим ҳам бу сўзга норозилик билан қаради ва шундай деди:اذ اعجبتکم کثرتکم“Қачонки сизларнинг кўплигингиз сизларни такаббурликка солган эди”. Ҳунайн жангида дастлабки ғалаба мусулмонлар тарафида бўлди, кейин душманнинг шиддатли ҳужуми туфайли аввал айтиб ўтилганидек, тартибсизлик ва вақтинчалик мағлубият юз берди, лекин охир-оқибат мусулмонлар улкан ғалабага эришдилар. Тафсилоти шундай:
Ҳунайн ғазоти ҳақида одатда шундай айтилади: мусулмонлар қўшини тонг қоронғусида Ҳунайн водийсига кирди, кофирлар қўшини эса аллақачон водийга етиб келган эди ва уларнинг энг моҳир камончилари жарликларда яшириниб ўтиришарди. Мусулмонлар улардан бехабар водийга киришганда, бу камончилар бирданига ҳужум қилиб, мусулмонлар қўшинида тартибсизлик юзага келтирдилар ва улар ортга қочишга киришдилар. Ҳатто Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва у зотнинг бир нечта саҳобалари қолиб кетишди. Сўнгра Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам томонларидан муттасил равишда чақириқ қилингач, мусулмонлар қўшини ортга қайтди ва душман билан шиддатли жанг бўлди, душман ёмон мағлубиятга учраб, майдонни ташлаб қочди.
(Ас-сийра ан-набавиййа, ибн Ҳишом, 764-765-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 317-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 135-136-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи)
Бу маълумот Ибн Ҳишомнинг “Сийрат”идан олинган. Лекин “Саҳиҳ Бухорий”да бир ривоят борки, унга қаралса, Ҳунайн жанги бироз бошқача тафсилотга эга.
Ҳунайн ғазотида қатнашган Ҳазрат Баро ибн Озиб разияллоҳу анҳунинг “Саҳиҳ Бухорий”да бир қанча жойда келган ривоятларида айтилишича, биз Бану Ҳавозинга ҳужум қилганимизда, улар мағлуб бўлиб чекинишди ва биз ғанимат молини йиға бошладик. Шу пайт улар бизга ўқлар ёмғирини ёғдирдилар. Натижада, ҳимоя воситалари бўлмаган ёшлар орқага қараб қочишди. Лекин Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўша пайтда ҳам майдонда собит турдилар. Ривоятчи Баро ибн Озиб разияллоҳу анҳу айтади: “Мен Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламни оқ хачирда кўрдим, Абу Суфён ибн Ҳорис унинг жиловини тутиб турарди ва у зот:
انا النبی لا کذب انا ابن عبدالمطلب
«Мен Набийман, ёлғончи эмасман, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман», дер эдилар.
Агарда Бухорийнинг бу ривоятисиз қаралса, Ҳунайн жангининг икки босқичи бор, деб айтилади ва сийратчилар одатда, шундай баён қиладилар: биринчиси, мусулмонларнинг тўсатдан ҳужум туфайли тарқалиб кетиши; иккинчиси, мусулмонларнинг қайта тўпланиб, ҳужум қилиб, душманни мағлуб этиши. Лекин агар Бухорийнинг бу ривояти асос қилиб олинса ва бу кўпроқ тўғри кўринади ҳам, унда Ҳунайн жангининг уч босқичи бор:
Биринчи босқичда: мусулмонлар қўшини ҳеч иккиланмай Ҳунайн водийсига кирди, шунда уларнинг олдида турган душман қўшини чекина бошлади ва мусулмонларнинг бир қисми душманнинг чекинишини кўриб, ғанимат молини йиғиш билан машғул бўлди.
Иккинчи босқичда: Бану Ҳавозиннинг қўмондони Молик ибн Авф ўзининг энг моҳир тўрт минг камончисини жарликларга яширинча жойлаштирган эди. Улар мусулмонларнинг қўшини водийга кирганини кўргач, уларга бирданига кучли ўқ ёғдирдилар. Бану Ҳавозин араблар ичида энг моҳир камончи эди. Тонг қоронғуси эди, мусулмонларнинг бир қисми ғанимат йиғиш билан банд эди, улар орасида Ислом ҳали қалбида тўлиқ ўрнашмаган маккалик янги мусулмонлар ҳам бор эди ва уларда ўқдан ҳимояланиш учун дубулға ва совут каби махсус ҳимоя воситалари йўқ эди. Шу боис, ўқларнинг тўсатдан бўлган бу ҳужумидан сақланиш учун улар қочишди. Уларнинг уловлари ҳам бор эди. Улар орқага бирданига қочишганда, бутун қўшинда тартибсизлик юзага келди ва туялар ҳамда отлар қочишни бошлашди. Ҳайвонлар қўрқиб кетди. Жарлик тор бўлгани учун ҳайвонлар одамларни оёқ остида қолдира бошлади. Қўшиндаги бу тартибсизлик туфайли Ҳазрат Холид ибн Валиднинг ўзлари ҳам яраланиб, отдан йиқилдилар ва мусулмонлар қўшини тарқалиб кетди. Бу ҳам сийрат китобларидан бирида ёзилган.
Учинчи босқич ҳал қилувчи босқич бўлиб, у ҳақида Ҳазрат Анас ибн Молик разияллоҳу анҳу шундай ривоят қиладилар: «Қўшиннинг олдинги қисми қочди. Аввало Бану Сулайм бўлинмаси қочди, уларнинг ортидан маккалик янги мусулмонлар, кейин эса оддий одамлар ҳам мағлубиятга учраб, ҳеч кимга парво қилмай қочишди. Шундай чанг кўтарилдики, улар орасидан биронтаси ҳам ўз кафтини кўра олмас эди. Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам барча жангларда шундай бир хусусиятга эга эдилар: майдондаги ҳолат қандай бўлмасин, ҳар бир жангда у зотнинг собитқадамлик ва жасоратларига мисол топилмайди. Буюк баҳодирларнинг ҳам оёқлари титраган пайтда ҳам, у зот тоғдек мустаҳкам турганлари кўринарди». Ҳазрат Анас ибн Молик разияллоҳу анҳу айтадилар: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам барчадан гўзал ва чиройли, энг саховатли ва барчадан энг жасур эдилар». Шу Ҳунайн жанги ҳақида гапираркан, Ҳазрат Баро ибн Озиб разияллоҳу анҳу шундай дейдилар: «Ҳамма тарқалиб кетганида, Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам бир нечта саҳобалари билан ёлғиз қолдилар ва душман у зотга яқинлаша бошлади. Шундай пайтда у зот ёлғиз ўзлари душманга қараб юриб, баланд овозда: «Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман», деб айтардилар». Ровий айтади: «Аллоҳга қасамки, қачонки жанг шиддатлашса, биз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг паноҳларига ўтардик ва энг жасур деб у зотга энг яқин турган киши ҳисобланарди». Бундай вазиятда у зотнинг жасоратлари ва ботирликлари шони шундай эдики, ёлғиз қолганларида ҳам ўз хачирларини душманга қараб ҳайдардилар». Ҳазрат Аббос разияллоҳу анҳу айтади: «Мен ва Абу Суфён ибн Ҳорис Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга қолдик ва бир лаҳзага ҳам у зотдан ажралмадик. Одамлар тарқалиб кетишганда, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз хачирларини душманга қараб тез ҳайдашга киришдилар. Мен жиловни ушлаб, хачирни тўхтатишга уриндим, токи у яна тезлашмасин. Абу Суфён ибн Ҳорис эса узангини ушлаб турарди. Бир ривоятга кўра, ўша пайтда ҳам у зот билан бирга бўлган Ҳазрат Абу Бакр Сиддиқ разияллоҳу анҳу ҳам хачирнинг жиловини ушлаб, уни тўхтатишга уринаётган эдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам менга: «Эй, Аббос, дарахт эгаларини чақир!» яъни, Ҳудайбия куни ўз жонларини фидо қилишга байъат берганларни чақир, дедилар». Ҳазрат Аббос разияллоҳу анҳу айтадилар: «Мен баланд овоз билан: «Асҳобус Самура» (дарахт эгалари) қаердасизлар?» деб чақирдим». У зот айтадилар: «Аллоҳга қасамки, одамлар менинг овозимни эшитишганда, сигир ўз боласига қайтганидек ортга қайтишди ва «Лаббайка, лаббайка, ё Расулаллоҳ!» деб чақира бошладилар. Биз ҳозир, биз ҳозир, деб югуриб, ғайрат билан ортга қайтишди ва душман билан жанг бошладилар». Бу «Саҳиҳ Муслим»даги ривоятдир.
Айтилишича, мусулмонлар қўшини тарқалганда, Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам ёнларида бир неча киши қолган эди, уларнинг сони тўртдан уч юзгача эканлиги айтилади. Бу сонларнинг ҳар хиллигига сабаб шуки, Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ёнларида бир неча киши бўлган бўлиши мумкин, қолганлари эса душман билан турли жойларда жанг қилаётган бўлиши мумкин ва шу тариқа жангга уч юзга яқин киши қўшилган бўлиши мумкин. Ёки Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам ёнларидаги одамларнинг сони турли вақтларда камайиб ёки кўпайиб турган бўлиши мумкин, ким тўрт ёки уч кишини кўрган бўлса, шу сонни айтган, ким ўн-ўн икки кишини кўрган бўлса, ўша сонни айтган, ким ундан кўпроқ одамни кўрган бўлса, ўша сонни айтган. Қандай бўлмасин, бир пайт келиб, у зотнинг ёнларида фақат бир неча киши қолган эди.
Яна бир ривоятда айтилишича, бир киши Ҳазрат Баро разияллоҳу анҳудан: «Эй, Абу Аммора, Ҳунайн куни қочганмидинг?» деб сўради. У: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам орқага қараб қочмадилар, лекин у зотнинг саҳобаларидан бўлган ёш, шошқолоқ, қуроли кам ёки умуман қуроли бўлмаганлар, ўқлари нишондан камдан-кам хато кетадиган Ҳавозин ва Бану Наср қабилалари камончилар гуруҳи билан тўқнаш келганларида, улар доимий равишда ўқ отишди. Бу пайтда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам душманга қараб олдинга юрдилар. У зот ўз оқ хачирларида эдилар ва Абу Суфён ибн Ҳорис уни ҳайдаётган эди. У зот тушдилар ва Аллоҳдан ёрдам сўраб:
انا النبی لا کذب انا ابن عبدالمطلب
«Мен Набийман, ёлғончи эмасман, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман», дедилар.
Иёс ибн Салама отаси Салама ибн Акваъ разияллоҳу анҳудан ривоят қилади. У дейди: «Биз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан Ҳунайн ғазотига бордик. Душман билан тўқнаш келганимизда, мен олдинга ўтиб, бир жарликка тушдим, у ерда душманнинг бир одами билан юзма-юз келдим. Унга ўқ отдим, у мендан яширинди. Унга нима бўлганини билмадим. Мен бошқа жарликдан одамларнинг чиқаётганини кўрдим, улар билан Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобалари ўртасида жанг бўлди ва Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобалари орқага қайтишди. Мен ҳам ортга чекиниб қайтдим. Устимда иккита ридо бор эди, биттаси билан белимни боғлаган эдим, иккинчиси устимда эди. Ридоим очила бошлади, мен иккаласини бирга ушладим ва ортга чекиниб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдларидан ўтдим. У зот ола-була рангли хачирда эдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ибн Акваъ бирор мушкулотга дуч келган, нега бундай ҳолатда қочиб келяпти?» деб сўрадилар.
(Саҳиҳ Бухорий, «Ғазотлар» китоби, «Ҳунайн ғазоти» боби, 4317-ҳадис. Саҳиҳ Бухорий, «Жиҳод ва сариялар фазли» ҳақидаги китоб, «Мағлубият пайтида саҳобаларни саф …» боби, 2930-ҳадис. Саҳиҳ Муслим, «Жиҳод ва сариялар фазли» китоби, «Ҳунайн ғазоти» боби, 1775, 1776, 1777-ҳадислар». Сунани Ибн Можа, «Жиҳод» китоби, «Умумий жиҳод эълон қилинганда, дарҳол йўлга чиқиш» ҳақидаги боб, 2772-ҳадис. Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 253-255-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Мажмауз завоид, 6-жилд, 189-190-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 318-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Тарихул Хамис, 2-жилд, 513-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу Ҳунайн куни ўқ еб, ортга қайтиш воқеасини эслаб, шундай дейдилар: «Ҳунайн ғазотида мусулмонлар қўшини душманнинг ўқ ҳужуми шиддатлашгани сабабли орқага чекинганида, у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам бир неча саҳобаларни олиб, душманга қараб олдинга юрдилар. Ҳазрат Абу Бакр разияллоҳу анҳу душман ҳужуми шиддатли эканини кўриб, у зотни тўхтатмоқчи бўлдилар ва отнинг жиловини ушлаб олдилар, лекин у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Отнинг жиловини қўйиб юбор!» дедилар. Шундан сўнг у зот қуйидаги шеърни ўқиб, олдинга илдамладилар:
انا النبِی لا کذِب انا ابن عبدِ المطلِب
Яъни: «Мен Аллоҳнинг Набийсиман, ёлғончи эмасман ва мен Абдулмутталибнинг ўғлиман». У зотнинг «Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман», деб айтишларининг маъноси шуки, ҳозир душман ҳужуми шунчалик шиддатли, душманнинг тўрт минг камончиси ўқлар ёмғирини ёғдирмоқда. Бундай ҳолатда менинг олдинга чиқишим инсоний қуч-қувватдан анча баланд кўринади. Шунинг учун кимдир алданиши ва менда бир илоҳий куч бор, деб ўйламасин. Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман ва бир башарман, фақат Аллоҳ таолонинг ёрдами Набий бўлганим сабабли мен билан бирга.
(Хавф ва умид ўртасидаги йўл, Анворул улум, 19-жилд, 47-бет)
Ҳамма қочмаган, бу ҳақда ҳам ривоятлар бор. Имом Нававий ёзади: «Ҳамма қочмаган, балки маккалик «муалифатул қулуб» (қалбини Исломга мойил қилмоқчи бўлган) мунофиқлар ва бу жангга қўшилган, ҳали мусулмон бўлмаган маккаликларнинг бошқа бир қисми қочишни бошлаган эди. Бу тўсатдан мағлубиятнинг сабаби душманларнинг бир вақтда ўқ ёғдириши бўлган».
(Ал-Минҳож шарҳи саҳиҳи Муслим, Имом Нававий, 1374-бет, Дор ибн Ҳазм матбааси)
Ҳар ҳолда, Имом Нававийнинг бу сўзи тўғри, яъни жанг майдонидан қўрқув ва ваҳима туфайли қочганларнинг ҳаммаси мусулмонлар эмас эди, яъни ҳамма қочмаган эди, улар фақат маккалик янги мусулмонлар эди, улар орасида жангда қалбан иштирок этмаганлар ҳам бор эди. Улар ғанимат молига қизиқиб ёки шунчаки томошабин сифатида қўшилган эдилар. Лекин уларнинг қочиши ва кучли камончилик туфайли бошқа мусулмонларнинг уловлари чўчиб кетгани ва бу уловлар мусулмонларни ўзи билан олиб қочгани ҳам ҳақиқатдир. Шундай қилиб, жуда катта сонли одамлар ихтиёрсиз равишда қочишди, улар қасдан қочмаган эдилар, балки чўчиган уловлари туфайли орқага қайтишга мажбур бўлган эдилар. Шунинг учун ихлосли ва содиқ мусулмонлар ҳам оз вақт ожиз бўлиб қолдилар. Ҳар қалай, бу ҳақда қўшимча тафсилотлар ҳам бор, иншоаллоҳ, келгусида айтилади.
Бугун Германияда ҳам Жалса Солона бошланди. У ерда иштирок этаётган барча инсонлар Аллоҳ таолодан ўзларига Жалса мақсадларини амалга оширишга муваффақият беришини сўраб, дуо қилишлари керак ва фақат байрам деб тўпланмасдан, бу кунларда ўз илмий, амалий ва маънавий ривожланишларида доимий равишда ўсишга аҳд қилиб, бунинг учун ҳаракат қилишлари керак. Бу кунларни айниқса, Аллоҳни зикр этиш ва дуо билан ўтказинг. Ўзингиз учун ва авлодларингиз учун дуо қилганингиздек, Жамоатнинг ривожланиши ва ҳар бир душманнинг ёмонлигидан Аллоҳ таолонинг паноҳида бўлиш ва уларнинг ёвузлигини йўқ қилиш учун ҳам дуо қилинг! Аллоҳ таоло уларнинг ёвузлигидан сақласин. Покистонда тез-тез қандайдир оғриқли воқеа содир бўлиб туради. Аллоҳ таоло тезда бу душманларни жазолаш чораларини кўрсин.
Умуман олганда, дунё тинчлиги учун ҳам дуо қилинг. Бу дунё аҳллари ўз амаллари туфайли ўз ҳалокатларига тобора яқинлашиб бормоқда. Аллоҳ таоло бизни бу даҳшатли ҳалокатдан сақласин. Фаластинликлар учун ҳам дуо қилинг. Исроил ҳукумати зулм ва ваҳшийликнинг энг юқори нуқтасига чиқди. Улар фаластинликларни бутунлай ер юзидан йўқ қилиб ташлашни истаётганга ўхшайди. Мазлум болалар, аёллар, кексалар, беморлар ва бегуноҳлардан зулм чегараси ошди, ҳамма жойда қирғин бўлмоқда. Энди ҳатто баъзи дунёвий сиёсатчилар ва ҳукуматлар ҳам бу нотўғри, буни тўхтатинг, деб овоз кўтаришни бошладилар, лекин Исроил ҳукумати уларнинг гапига ҳам қулоқ солишга тайёр эмас. Бойлик ва ҳокимиятнинг хумори уларни, Америка ва унинг иттифоқчиларини, такаббурлик ва зулмнинг энг юқори нуқтасига етказди. Мусулмон ҳукуматлари ҳам ҳеч нарса қилмаяптилар. Агар ҳеч нарса қила олмасалар, ҳеч бўлмаса, ўз ҳолатларини ўзгартириб, Аллоҳ таоло олдида бош эгсинлар, токи Аллоҳ таоло уларга ёрдамга келсин. Қанийди, уларга ҳам шу ақл кирса! Шунингдек, мусулмонлар мусулмонларга зулм қилмоқдалар. Аллоҳ таоло уларни ҳам бу зулмдан қайтарсин.
Бугун биз, Аҳмадийлар, шу зулмларга қарши қаерда имкон бўлса, овозимизни етказишимиз ва айниқса, дуолар қилишимиз ва юракдан дуо қилишимиз керак. Аллоҳ таоло бунинг учун бизга қуч-қувват берсин!