МУҲАММАД РАСУЛУЛЛОҲ (САЛЛАЛЛОҲУ АЛАЙҲИ ВА САЛЛАМ) — ЭНГ ГЎЗАЛ НАМУНА!
أَشْھَدُ أَنْ لَّا إِلٰہَ إِلَّا اللّٰہُ وَحْدَہٗ لَا شَرِيْکَ لَہٗ وَأَشْھَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہٗ وَ رَسُوْلُہٗ۔أَمَّا بَعْدُ فَأَعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْمِ۔بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ﴿۱﴾اَلۡحَمۡدُلِلّٰہِ رَبِّ الۡعٰلَمِیۡنَ ۙ﴿۲﴾ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ ۙ﴿۳﴾ مٰلِکِ یَوۡمِ الدِّیۡنِ ؕ﴿۴﴾إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسۡتَعِیۡنُ ؕ﴿۵﴾اِہۡدِنَا الصِّرَاطَ الۡمُسۡتَقِیۡمَ ۙ﴿۶﴾ صِرَاطَ الَّذِیۡنَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡہِمۡ ۬ۙ غَیۡرِ الۡمَغۡضُوۡبِ عَلَیۡہِمۡ وَ لَا الضَّآلِّیۡنَ﴿Ҳунайн жангида душманнинг камончилари туфайли мусулмонлар қўшинида тартибсизлик юз берган эди. Шу воқеанинг тафсилотини Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу “Нур” сураси 64-оятининг тафсирида ҳам баён қилганлар ва бу воқеа орқали набийга қандай итоат этиш кераклигини тушунтирганлар. Оят қуйидагича:لا تجعلوا دعاء الرسول بینکم کدعاء بعضکم بعضا قد یعلم اللہ الذین یتسللون منکم لواذا فلیحذر الذین یخالفون عن امرہ ان تصیبھم فتنة او یصیبھم عذاب الیم۔(“Эй мўминлар), Пайғамбарнинг сизлардан бирингизни чақириши баъзиларингизнинг баъзиларингизни чақириши каби эмаслигини билинглар! Аллоҳ сизлардан ёлғиз қолиб, яширинча қочадиганларни билади. Бас, Пайғамбарнинг буйруғига қарши чиқувчилар уларга бирор офат етиб келишидан ёки азобли азоб тегишидан қўрқсинлар”.
Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд дейдилар: “Имомнинг овози олдида шахсий овозларнинг ҳеч қандай аҳамияти йўқ. Сизнинг бурчингиз шуки, қулоқларингизга Аллоҳ таолонинг Расули овози келганда, дарҳол унга «Лаббай!” деб жавоб беришингиз ва унинг буйруғини дарҳол бажаришга киришишингиз керак, чунки сизнинг ривожланишингизнинг сири ана шундадир. Ҳатто, агар инсон ўша пайтда намоз ўқиётган бўлса ҳам, у намозини тўхтатиб, Аллоҳ таолонинг Расули овозига жавоб бериши фарздир. Ҳар ҳолда, Набийнинг овозига дарҳол «Лаббай!” дейиш зарурий бир ишдир, балки иймоннинг катта белгиларидан биридир. Аллоҳ таоло мўминларга насиҳат қилиб, шундай дейди: “Эй, мўминлар! Қачонки Аллоҳ таолонинг Расули сизларни чақирса, унинг чақиришини бошқаларнинг чақиришига ўхшаш деб ўйламанглар, балки дарҳол унинг овозига «Лаббай!” денглар!” Бу билан айтиладики, Муҳаммад Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг икки алоҳида мавқелари бор: бири дунёвий бошлиқ бўлишлари ва иккинчиси, Набий бўлишлари. Дунёвий раис бўлганлиги учун ҳам унинг амрларига бўйсуниш зарур, аммо диний раис бўлганлиги сабабли унинг овозига «Лаббай!” дейиш ундан ҳам муҳимроқдир”.
У зот разияллоҳу анҳу бу ерда Ҳунайн жанги воқеасини баён қилдилар ва унинг тафсирида тушунтирдиларки, тарихдан маълум бўлишича, Ҳунайн жангида Макка кофирлари: “Бугун биз ўз баҳодирлигимизни кўрсатамиз”, деб Ислом қўшинига қўшилиб, сўнгра Бану Сақифнинг ҳужумига дош бера олмай, жанг майдонидан қочиб кетишди. Шундай бир вақт ҳам келдики, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам атрофларида фақат ўн икки саҳоба қолди. Ўн минг кишилик Ислом қўшинида тартибсизлик юзага келди ва кофирлар қўшини уч минг камончидан иборат эди. Улар у зотнинг ўнг ва чап томонларидаги тоғларга чиқиб олиб, у зотга ўқ отишарди, лекин у зот ўшанда ҳам орқага чекинишни истамадилар, балки олдинга ўтишни истадилар. Ҳазрат Абу Бакр Сиддиқ разияллоҳу анҳу саросимага тушиб, у зот уловларининг жиловини ушлаб олдилар ва: “Ё Расулаллоҳ, сизга жоним фидо бўлсин, бу олдинга ўтишнинг вақти эмас! Ҳали Ислом қўшини тўпланиб олсин, кейин олдинга ўтамиз”, деб илтимос қилдилар. Аммо у зот катта жўшқинлик билан: “Менинг уловимнинг жиловини қўйиб юбор!” дедилар ва оёқ билан туртиб, олдинга юришни бошладилар ва шундай деб борардилар:
انا النبی لا کذب انا ابن عبدالمطلب
Маъноси: «Мен — ваъда қилинган Набийман, доимий ҳимоя қилинишга ваъда қилинганман, ёлғончи эмасман. Шунинг учун сиз уч минг камончи ёки ўттиз минг бўлсангиз ҳам, мен сизларга парво қилмайман. Эй, мушриклар, менинг бу жасоратимни кўриб, мени Аллоҳ деб ўйламанглар! Мен — бир башарман, сизнинг сардорингиз Абдулмутталибнинг ўғлиман», яъни набирасиман. У зот саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг амакилари Ҳазрат Аббос разияллоҳу анҳунинг овозлари жуда баланд эди. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам у кишига қараб: «Аббос, олдинга ўт ва овоз бер, баланд овоз билан чақир: «Эй, Бақара сурасининг саҳобалари! (Яъни, Бақара сурасини ёд олганлар). Эй, Ҳудайбия куни дарахт остида байъат берганлар! Аллоҳнинг Расули сизларни чақирмоқда», дедилар.
Бир саҳобий айтади: «Маккадаги янги мусулмонларнинг қўрқоқлиги сабабли Ислом қўшинининг олд қисми орқага қочганда, бизнинг уловларимиз ҳам қўрқиб, қочишга тушди ва биз қанчалик тўхтатишга уринганимиз сари улар орқага шунчалик тез қочарди. Шу пайт майдонда Аббоснинг овозлари янгради: «Эй, Бақара сурасининг саҳобийлари!» Бақара сурасини махсус номлаб чақирган эдилар, чунки бу Мадинада нозил бўлган энг биринчи сура эди ва бу сурада оз сонли одамлар Аллоҳнинг амри билан кўп сонли одамлардан устун келишига ва аҳдга вафо қилишга чақирувчи оятлар бор. «Эй, Ҳудайбия куни дарахт остида байъат берганлар! Аллоҳнинг Расули сизларни чақирмоқда». Бу овоз қулоғимга чалинганда, ўзимни тирик эмас, ўликдек ҳис қилдим ва Исрофилнинг сури фазода янграётгандек туюлди. Мен туямнинг жиловини қаттиқ тортдим, шунда унинг боши орқасига ёпишиб қолди, лекин у шунчалик чўчиган эдики, жиловни салгина бўшатишим билан яна орқага қараб югурди. Шундан сўнг мен ва кўплаб шерикларим қиличларимизни суғуриб олдик, баъзилари туядан сакраб тушишди ва баъзилари туяларининг бўйинларини кесиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга қараб югуришни бошладилар. Бир неча дақиқада Маккага қараб мажбуран қочаётган ўн минг саҳобий у зотнинг атрофларига тўпланди ва қисқа вақт ичида тоғларга чиқиб, душманни тор-мор қилди ва бу хавфли мағлубият улуғвор ғалабага айланди.
(«Тафсири Кабир», 8-жилд, 624-626-бетлар, Ан-Нур сурасининг 64-ояти остида. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 155-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Худди шундай, Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу ўзларининг «Усваи Ҳасана» номли нутқларида бу воқеани эслатиб, шундай деганлар: «Макка фатҳидан сўнг Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам баъзи араб қабилаларига қарши Ҳунайн ғазотига борганларида, Маккада кўп одамлар янги мусулмон бўлгани учун улар ҳам Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга қўшилдилар, ҳали мусулмон бўлмаганлар эса шунчаки миллий фахр ва ғайрат туфайли мусулмонлар қўшинига қўшилдилар ва ўз сонларининг кўплиги ва кучлари билан фахрланишни бошладилар, ҳеч ким бизни мағлуб эта олмайди, дейишди. Аллоҳ таоло уларни бу кибрлари учун жазолашга шундай шароит яратдики, мусулмонлар қўшини олдинга бораётганида, душман пистирма қуриб олди ва уларнинг моҳир камончиларидан баъзилари ўнг томонга, баъзилари эса чап томонга яшириндилар. Қўшин ўнг ва чап томонларида минглаб камончилар яширинган жойдан ўтганда, улар Ислом қўшинига бирданига ўқларни ёғдирдилар. Буни кўриб, «ҳадис ул-аҳд» яъни, ёш ва қалбларида ҳали ҳам заифлик бор бўлган янги мусулмонлар ҳамда фақат миллий ҳиссиёт туфайли мусулмонлар сафига қўшилган Макканинг кофирлари жанг майдонидан қочиб кетдилар. Бундай вазиятда олдинги қатордагилар қочса, орқадаги отларнинг ҳам чўчиб қочиши табиий. Бу жангда ҳам шундай бўлди: ўша янги мусулмонлар ва кофирлар ўқлар ёмғирига бардош бера олмай қочгач, саҳобаларнинг отлари ва туялари ҳам қочишга тушди ва бутун Ислом қўшини тарқаб кетди. Бу фалокат шунчалик кучайдики, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам атрофларида фақат ўн икки киши қолди, қолган ҳамма майдондан қочиб кетди. Буни кўриб, Ҳазрат Аббос разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам отларининг жиловини ушлаб олди ва: «Энди туришнинг вақти эмас. Отнинг жиловини буриб, орқага қайтсангиз, токи Ислом қўшинини қайта тўплаб, ҳужум қилайлик», деб илтимос қилдилар. Лекин Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Аллоҳнинг Пайғамбари жанг майдонидан орқага чекинмайди», деб айтдилар. Шундан сўнг, у зот отнинг жиловини олдилар ва уни оёқ билан туртиб, янада олдинга юрдилар ва шундай дедилар:
انا النبی لا کذب انا ابن عبدالمطلب
«Мен — Аллоҳнинг Набийсиман, ёлғончи эмасман. Мен бугун бу камончилардан қўрқмадим ва тўрт минг камончининг ўртасида қолган бўлсам ҳам, олдинга қараб бормоқдаман, бу манзарани кўриб, мени Аллоҳ деб ёки менда илоҳий сифатлар бор деб ўйламанглар. Эсингизда тутинг, мен Аллоҳ эмасман, мен ўша Абдулмутталибнинг ўғлиман!» Лекин бу зотлар — Набий, Расул ва авлиёлар Худони намоён қилувчи зотлар бўлади, яъни Худони кўрсатувчилар бўлади. Бу ҳолат юзага келиб, душман мусулмонларни мағлуб этганидан хурсанд бўлганида, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Аббосга юзланиб: «Аббос, овоз бер: «Эй, ансорлар! Аллоҳнинг Расули сизларни чақирмоқда», дедилар. Ҳазрат Аббос разияллоҳу анҳу баланд овозда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу гаплари — «Эй, ансорлар! Аллоҳнинг Расули сизларни чақирмоқда»ни такрорлаганларида, ўша пайтда бир ансорийнинг айтишича, уларнинг ҳолати шундай эдики, отлари ва туялари уларнинг ихтиёридан чиқиб кетаётган эди ва улар Макка ва Мадина оралиғида тўхтамайдиган бўлиб туюларди. Улар маккалик минглаб одамларнинг қочиши туфайли шунчалик қўрқиб кетишган эдики, ҳатто орқага ҳеч ҳам қайтмасдилар. Биз уловларимизнинг жиловини тортардик ва шундай куч билан тортардикки, уларнинг оғзи думларига тегарди, аммо улар орқага қайтиш ўрнига, фақат олдига қараб қочарди. Бизнинг ҳолатимиз шу эдики, қулоқларимизга Ҳазрат Аббоснинг жарангдор овозлари келди: «Эй, ансорлар! Аллоҳнинг Расули сизларни чақирмоқда». Улар айтишади: «Бу овозни эшитганимизда, бизга гўё бир инсон чақираётгандек эмас, балки қиёмат куни экан-у, ўлик руҳларни тирилтириш учун Исрофилнинг сури чалинаётгандек туюлди. Ўша пайтда бизнинг дунё ва ундаги нарсалардан ҳеч қандай хабаримиз йўқ эди ва қулоқларимизда фақат битта овоз янграётган эди, у ҳам бўлса, Аббоснинг овозлари эди. Ўша пайтда барча заифлигимиз кетди. Биз ўз отларимиз ва туяларимизни тўхтата олмайдиган бўлиб қолган эдик, энди биз охирги марта куч сарфлаб, отларимиз ва туяларимизни буришга ҳаракат қилдик. Шундай қилиб, бурилганлар бурилди, бурилмаганларнинг эса қиличларимизни суғуриб, бўйинларини кесдик ва пиёда югуриб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига етиб келдик. Мана бу зотлар — Муҳаммад Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу иймонларидан фойда олган зотлардир».
Демак, Муҳаммад Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг мартабалари шундай эдики, қандай хавф-хатар бўлмасин, Аллоҳ у зотнинг кўзларидан ғойиб бўлмас эди, худди шу нарса у зотнинг тарбиялари таъсирида саҳобаларда ҳам ўз даражасига яраша пайдо бўлди.
(Усваи Ҳасана, Анворул улум, 17-жилд, 93-95-бетлар)
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан кимлар собитқадам турганига доир ривоятлар бор. Ҳазрат Ибн Масъуд разияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Мен Ҳунайн куни Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга эдим. Мусулмонлар қочиб кетишди ва у зотнинг ёнларида муҳожир ва ансорлардан фақат саксон киши қолди. Биз собитқадам турдик ва орқага қараб қочмадик. Айнан шу кишиларга Аллоҳ таоло таскин-сакинат нозил қилди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз хачирларида эдилар, бир қадам ҳам орқага чекинмадилар. Хачир букилса, у зот эгардан пастга букилдилар. Мен: «Сиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам қаддингизни тутсангиз, Аллоҳ сизни юксалтирсин!» дедим. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Менга бир ҳовуч тупроқ бер!» дедилар. Мен у зотга бир ҳовуч тўла тупроқ бердим. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам тупроқни олиб, душманнинг юзига қараб сочдилар, шунда уларнинг кўзлари тупроққа тўлди. Кейин: «Муҳожир ва ансорлар қаерда?» дедилар. Мен: «Улар шу ерда», деб жавоб бердим. У зот: «Уларни чақир!» дедилар. Мен уларни чақирдим, улар ўнг қўлларига қиличларини олиб келишди ва мушриклар орқага қараб қочишди.
Бир ривоятда айтилишича, одамлар қочиб кетганда, яъни мусулмонлар қўшинида тартибсизлик юзага келганида, у зотнинг ёнларида тахминан юз киши қолган эди. Ўша пайтда у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам қуйидаги дуони ўқидилар:
اللھم لک الحمد والیک المشتقی وانت المستعان
“Эй, Аллоҳ, барча ҳамду сано Сенга хос, биз фақат Сенга шикоят қиламиз ва ёрдам учун фақат Сени чақирамиз”. Шунда Жаброил алайҳиссалом: “Сизга айнан Мусо алайҳиссаломга денгиз ёрилган куни ўргатилган калималар илҳом қилинди”, деб айтди.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 325-327-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳазрат Ҳориса ибн Нуъмондан ривоят қилинади: “Одамлар орқага тисарилганларида, у зотнинг ёнларида фақат юз киши қолганини билдим”.
Ҳазрат Анас разияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Ўша куни, яъни Ҳунайн жангида у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан Абу Бакр, Умар, Усмон ва Али разияллоҳу анҳум бор эдилар. Ҳар бирлари ўндан ортиқ зарба берганлар. Ибн Масъуд ҳам улар ораларида эди ва ансорлардан Ҳазрат Абу Дужона, Ҳориса ибн Нуъмон, Саъд ибн Убода, Абу Башир, Усайд ибн Ҳузайр ва маккаликлардан Шайба ибн Усмон собитқадам туришди”. Аёллардан Ҳазрат Умму Сулайм бинти Милҳон, Умму Умора, Насийба бинти Каъб, Умму Ҳорис, Умму Сулайм бинти Убайд ҳам жанг майдонида эдилар.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 329-330-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Саҳобияларнинг собитқадамлиги ҳақида ривоятлар бор. Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Умму Сулайм бинти Милҳонни кўрдилар, у киши турмуш ўртоқлари Абу Талҳа билан ҳамроҳ эдилар, ўша кунларда ҳомиладор ҳам эдилар. У киши туяси ўзларини йиқитиб юборишидан қўрқиб, қўлларини жилов ва ҳалқадан ўтказиб, туянинг бошини ўзига яқин ушлаб турардилар. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Умму Сулаймми?” деб сўрадилар. У киши: “Ҳа, ё Расулаллоҳ, ота-онам сизга фидо бўлсин!” дедилар. Бу аёлда ханжар бор эди. Ҳазрат Абу Талҳа: “Ё Расулаллоҳ, бу Умму Сулайм, унинг ёнида ханжар бор”, дедилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Бу ханжар нима учун?” деб сўрадилар. Умму Сулайм: “Мен буни мушриклардан бирортаси менга яқин келса, унинг қорнини ёриб юбориш учун олдим”, деб жавоб бердилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам буни эшитиб, табассум қилдилар.
Ўша қийин пайтда Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бўлган Умму Сулайм разияллоҳу анҳо Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва салламни ёлғиз қолдириб, одамларнинг қочиб кетганидан шунчалик қайғу, алам ва ғазабда эдиларки, у зотга бўлган муҳаббати сабабли: “Ё Расулаллоҳ, биздан кейин учраган “тулақо”ни, яъни озод қилинганларни ўлдирсангиз!” деб сўрай бошладилар. “Тулақо”дан мурод маккалик ўша аҳолидирки, Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларга:“ لا تثریب علیکم الیوم اذھبوا انتم الطلقاء”Яъни: “Бугун сизларга маломат қилинмайди, боринглар, сизлар озод қилингансизлар”, деб марҳамат қилган эдилар. Улардан икки минг нафари Ҳунайн жангига қўшилган, лекин душман ўқларига бардош бера олмай, қочишган ва эски саҳобаларни ҳам орқага чекинишга мажбур қилган эдилар. Улар ҳақида бу ерда зикр қилинмоқда. Хуллас, Умму Сулайм: “Сиз билан бирга бўла туриб мағлубиятга учраган бу “тулақо”ларни ўлдирсангиз!” деб айтдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Эй, Умму Сулайм, албатта, Аллоҳ душманга қарши кифоя қилди ва марҳамат кўрсатди!” деб айтдилар.
Яна бир жасур саҳобия — Ҳазрат Умму Умора разияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: “Ҳунайн жангида одамлар қочиб кетишганда, биз тўрт аёл эдик. Менда ўткир қилич бор эди, Умму Сулаймда эса ханжар бўлиб, у ҳомиладор бўлишига қарамай, ханжарни белига боғлаб олган эди. Бундан ташқари, Ҳазрат Умму Салийт ва Умму Ҳорис ҳам бор эдилар. Бир ривоятда айтилишича, Ҳазрат Умму Умора разияллоҳу анҳо баланд овозда: “Эй, ансорлар! Сизларга қочишнинг нима алоқаси бор?” деб айта бошлади. У айтади: “Мен ҳавозинлик бир кишини кўрдим, у байроқ кўтариб, жигарранг туяга минган эди. У мусулмонларнинг орқасидан югуриб кетаётган эди. Мен унинг олдига чиқдим ва туясининг пайларига урдим, шунда у чавандоз орқаси билан пастга йиқилди. Мен унга ҳужум қилиб, қилич билан то у ўлгунча уни уришда давом этдим. Кейин унинг қиличини олиб олдим. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам қиличларини яланғочлаб, жанг майдонида турган эдилар, мен у ерга етиб бордим ва у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Эй, Бақара сурасининг саҳобийлари!» деб чақираётган эдилар. Шунда ансорлар ҳужум қилиб, орқага қайтдилар ва Ҳавозин аҳли саҳобалар олдида туянинг сутини соғишга етарли вақт, яъни жуда қисқа муддат туриб бера олди. Кейин душман мағлубиятга учраб, қочиб кетди. У айтади: «Мен душманнинг бундай шармандали мағлубиятини ҳеч қачон кўрмаганман. Улар ҳар томонга юзланиб қочишарди. Ўғилларим — Ҳабиб ва Абдуллоҳ ёнимга қайтиб келишганида, уларнинг қўлларида асирлар бор эди».
(Саҳиҳ Муслим, «Жиҳод ва сариялар» китоби, «Аёлларнинг эркаклар билан бирга жанг қилишлари» ҳақидаги боб, 3360-ҳадис. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 330-331-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 139-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. «Ғазотлар» китоби (урдуча таржима), 2-жилд, 316-бет, Раҳмония мактаба матбаъаси)
Ҳазрат Абу Башир Маъзанийдан ривоят қилинади: «Ҳунайн куни эрталаб намозни ўқидик, сўнг Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бизни турғизган жойга етдик. Қуёш чиқишига яқин қолган пайтда биз билмаган ҳолда тўсатдан ҳужумга учрадик. Қўшинимизнинг олдинги қисми мағлуб бўлиб, биз томонга қайтиб келди. Бизнинг сафларимиз аралашиб кетди ва қўшиннинг олдинги қисми билан бирга биз ҳам мағлубиятга учрадик. Мен орқага ўгирилиб, олдинга юрдим. Мен ёш йигит эдим. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам қўшиннинг олдинги қисмида эканликларини билиб: «Эй, ансорлар! Ота-онам Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга фидо бўлсин, қаерга кетаяпсизлар?» деб овоз бердим. Мен мағлуб бўлганларни орқага қайтараётган эдим. Менинг ҳаракатим фақат Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламни саломат кўриш эди. Ниҳоят, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга етиб бордим. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Эй, ансорлар, эй, ансорлар!» деб айтаётган эдилар. Мен у зотнинг уловларига яқинлашдим ва орқага қарадим. Ансорлар дарҳол қайтиб келишди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам душман олдида ўз уловларида турардилар, ансорлар эса Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларида у зот билан биргаликда жанг қила бошлашди. Ансорийлар душманни узоқлаштиришди, ҳаттоки, уларни бир фарсах (уч мил)гача орқага сурдик. Улар водийларга тарқалиб кетишди, шу тариқа улар бизнинг олдимизда мағлубиятга учрашди. Кейин Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз турар жойлари ва чодирларига қайтдилар, асирлар у зотнинг атрофларида боғланган эди. Бир гуруҳ у зотнинг чодирлари атрофида турарди. У зот билан бирга икки аёллари — Ҳазрат Умму Салама ва Ҳазрат Зайнаб бор эдилар. Бир ривоятда Ҳазрат Умму Салама ва Ҳазрат Маймунанинг исмлари учрайди. Улар атрофида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламни қўриқлаётган Аббос ибн Бишр, Абу Найла ва Муҳаммад ибн Маслама каби кишилар бор эди».
Ибн Уқба ҳикоя қилади: «Ҳали мушрик бўлган ва Ҳунайн жангини томоша қилиш учун келган Қурайш қабиласидан Сафвон ибн Умайянинг олдидан бир киши ўтиб: «Сенга хушхабар, Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва унинг саҳобалари мағлуб бўлишди», деди. Биринчи ҳужум сабабли у бу мағлубият хабарини берди. Сўнг ўша мушрик: «Аллоҳга қасам, улар ҳеч қачон аввалги ҳолатларига қайта олмайди», яъни энди улар ғалаба қозона олмайди, деди. Шунда Сафвон: «Менга бадавийларнинг устунлиги ҳақида хушхабар беряпсанми? Аллоҳга қасам, бирор қурайшийнинг бошлиқ бўлиши менга бадавийларнинг бошлиқ бўлишидан кўра ёқимлироқдир», деди. Душманнинг гапини эшитгач, Сафвон ғазабланди ва бир қулини хабар олишга жўнатди ва: «Эътибор бер, бу кимнинг шеърлари овози?» деди, чунки ўша пайтда шиорлар ҳам янграй бошлаган эди. У қайтиб келиб: «Мен уларнинг «эй, Бану Абдураҳмон, эй, Бану Убайдуллоҳ, эй, Бану Абдуллоҳ!» деб айтганларини эшитдим», деди. У: «Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам ғолиб бўлдилар ва бу уларнинг жангдаги шиоридир», деди. Бундан Сафвон таскин топди ва: «Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам ғалаба қозондилар», деди».
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 318-320-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав) сийратлари, 9-жилд, 260-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Бу жангда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг кофирлар юзларига тошчалар отиб, дуо қилганликлари ҳақида ҳам зикр келади. Аввал зикр қилинганидек, у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Менга тупроқ беринг, отаман!» деган эдилар. Бунинг тафсилотида айтилишича, саҳобалар қайтиб келгач, жанг қизиганда, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бошларини кўтариб, жангга назар солдилар. У зот ўз хачирларида эдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Жанг жуда қизиган», дедилар. Ривоятчи айтади: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам майда тошларни олиб, уларни кофирларнинг юзига отдилар, сўнг: «Муҳаммаднинг Раббига қасам!» дедилар». Бошқа бир ривоятда эса: «Каъбанинг Раббига қасам, бу одамлар мағлуб бўлишди!» деганлар. Ҳазрат Аббос айтадилар: «Мен қарасам, жанг аввалгидек давом этарди. Аммо, Аллоҳга қасам, у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам тошчаларни отган заҳоти уларнинг шиддати сусайди, яъни душманнинг ҳужуми пасайди ва уларнинг иши мағлубиятга юз тутди».
(Саҳиҳ Муслим, «Жиҳод ва сариялар» китоби, «Ҳунайн ғазоти» ҳақидаги боб, 1775-ҳадис)
Бу ҳақда янада тафсилот шундай қайд этилади: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам икки узангига оёқ қўйиб, ўз хачирларида тик турдилар ва қўлларини кўтариб, дуо қилдилар:
اللھم انی انشدک ما وعدتنی اللھم لا ینبغی لھم ان یظھروا علینا
(«Эй, Аллоҳ! Сен менга ваъда қилган нарсанинг ҳаққи учун Сендан илтижо қиламан. Эй, Аллоҳ! Улар учун биздан ғолиб келиб, бизни мағлуб этиш муносиб эмас»)
Язид ибн Омир Сувоъийдан ривоят қилинади. У Ҳунайн жангида мушриклар билан бирга эди ва кейинчалик Исломга кирди. У шундай дейди: «Ҳунайн куни Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ердан бир ҳовуч тупроқ олдилар, сўнг мушрикларга қараб, уларнинг бетларига отдилар ва «Сизлар қайтинглар, бетлар эса қорайиб кетди», дедилар. Бир-бирига учраган ҳар бир киши кўзларидаги санчиқдан шикоят қилиб, кўзларини ишқалай бошлади». Ўша пайтда у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам Дулдул номли хачирга минган эдилар».
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 322-324-бетлар, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 154-бет, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут)
Шайба ибн Усмон Қурайшнинг обрўли кишиларидан бўлиб, унинг отаси Усмон ибн Талҳа Уҳуд жангида ўлдирилган эди. У Маккадан Ҳунайн қўшинига қўшилди. Баъзиларнинг фикрича, у Макка фатҳи пайтида мусулмон бўлган. У ўзи ҳикоя қилиб, шундай дейди: «Мен шу ниятда қўшилган эдимки, қачон имконият бўлса, отамнинг ўлими учун Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламни ўлдириб, кўнглимни совутаман». Унинг Исломга бўлган душманлиги шу даражада эдики, у: «Бутун Араб ва Ажам Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг калимасини айтса ҳам, мен уларга эргашмайман», дерди. Шайба мусулмонлар майдондан қочиб кетганини ва Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам атрофларида бир неча кишигина қолганини кўриб: «Энди мен учун энг яхши фурсат, у зотни ўлдиришим мумкин», деб ўйлади. У айтади: «Мен у зотга ўнг томондан ҳужум қилиш учун олдинга ўтдим, аммо у ерда у зотнинг амакилари Аббос турганларини кўрдим. Мен Аббоснинг олдиларида Муҳаммадга ҳужум қилиш мумкин эмас, деб ўйладим. Шунинг учун орқага қайтдим ва чап томондан ҳужум қилишга уриндим, у ерда эса Абу Суфён ибн Ҳорис турган экан, у ердан ҳам қайтдим. Кейин орқа томондан ҳужум қилишга қарор қилдим. Ҳужум қилиш нияти билан олдинга ўтганимда, кўзларимга қўлимни қўйиб, тезлик билан орқага қайтдим». Кейинчалик у айтиб беради: «Айнан ўша пайтда менга олов алангалари кўринди, гўё улар мени куйдириб ташлайдигандек эди». Шу орада Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Шайба, ёнимга кел!» деб овоз бердилар. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам унинг орқада турганини билган эдилар. У айтади: «Мен у зотнинг ёнларига бордим. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам табассум қилдилар ва кўксимга муборак қўлларини қўйиб:
اللھم اذھب عنہ الشیطان
«Эй, Аллоҳ, ундан шайтонни узоқ қилгин!» деб дуо қилдилар. Шайба айтади: «Аллоҳга қасамки, ўша заҳоти Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам менга қулоғимдан, кўзимдан ва жонимдан ҳам азиз бўлиб қолдилар, кўксим тозаланди». Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Шайбага: «Эй, Шайба, кофирлар билан жанг қил!» дедилар. У айтади: «Энди мен Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламни ҳимоя қилиш учун душманларга қараб, қилич билан олдинга интилдим ва Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга бўлган муҳаббатим туфайли шундай жанг қила бошладимки, агар отам ҳам қаршимга келганда, уни ҳам ўлдирган бўлардим».
(Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав) сийратлари, 9-жилд, 256-258-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Ғазавотун Набий (урдуча таржима), Али ибн Бурҳонуддин Ҳалабий, 639-бет, Карачи. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 272-бет, Дорус-Салом)
Бу воқеани Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу ҳам ўз услубларида баён қилганлар. У зот разияллоҳу анҳу дейдилар: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳақида бир воқеа келади: бир киши зоҳиран Исломни қабул қилиб, Ҳунайн жангида иштирок этган, лекин унинг нияти шундай эдики, икки қўшин тўқнашганда, фурсат топиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламни қатл этаман, дерди. Жанг қизиганда, бу киши қиличини суғурди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўша пайтда ёлғиз бўлиб, фақат Ҳазрат Аббос бор эдилар. У киши бу фурсатни ғанимат билди ва олдинга ўтиб, зарба бермоқчи бўлди. Аллоҳ таоло Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга ваҳий орқали бу кишининг қалбида душманлик борлигини билдирди. У киши ўзи айтиб беради: «Мен у зот саллаллоҳу алайҳи ва салламга қараб яқинлашавердим, ҳатто, энди қиличим у зотнинг бўйинларини кесиб ташлайди деб ўйладим, лекин у зотга яқинлашганимда, қўлларини менга узатиб, кўксимга қўйдилар ва «Эй, Аллоҳ, уни шайтоний ўйлардан қутқар ва унинг нафратини кетказ!» деб дуо қилдилар. У киши айтади: «Бирдан менга у зотдан кўра азизроқ нарса йўқдек туюлди». Шундан сўнг Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Олдинга ўт ва жанг қил!» дедилар ва мен қиличимни суғурдим. Аллоҳга қасамки, агар ўша пайтда отам ҳам тирик бўлиб, қаршимга чиққанда, қиличимни унинг кўксига санчиб қўйган бўлардим, ўзимни бундан ҳам тўхтатолмасдим». Мана шу муҳаббат унинг душманлигини кетказди».
(Бҳэра шаҳридаги иймонни кучайтирувчи бир нутқ, Анворул улум, 22-жилд, 114-бет)
Яъни, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг муҳаббатлари унинг душманлигини йўқ қилди. Жанг тугагандан сўнг Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз чодирларида ўтирган эдилар, Шайба ибн Усмон Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламни зиёрат қилиш учун келди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: «Эй, Шайба! Сен ўша пайтда ўйлаган нарсадан кўра, Аллоҳ сенга тақдир қилган нарса яхшироқдир», дедилар. Сўнг у зот Шайбага ўша пайт жанг майдонида қалбида яшириб юрган барча нарсаларни айтиб бердилар. Шайба Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўтмишдаги ишлари учун мағфират сўраганида, у зот унга дуо қилиб: «Ғафараллоҳу лака» — «Аллоҳ сени кечирсин!» дедилар.
(Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав) сийратлари, 9-жилд, 258-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Шунингдек, Нузайр ибн Ҳориснинг ёмон нияти ва унинг яхши оқибати ҳақида ҳам зикр келади. Маккадан Ҳунайн қўшинига ёмон ниятлар билан қўшилганлардан бири Нузайр ибн Ҳорис ҳам эди. Бу Қурайш сардорларидан бири бўлиб, унинг акаси Бадр жангида ўлдирилган эди. У ўзи айтиб беради: «Мен баъзи шерикларим билан Ҳунайн томонга шу ниятда чиққан эдимки, фурсат топилиши билан мушриклар томонидан ҳужум қилувчиларга қўшиламан. Мусулмонлар дастлаб тарқалиб кетганларида, мен Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламни қатл этиш учун у зотга қараб бордим, лекин у зот томон юришга ният қилганимда, у зотнинг атрофларида оқ юзли бир неча кишини кўрдим, улар менга: «Бу ердан кет!» дейишди. Уларнинг овозида шундай қўрқинчли бир ҳайбат бор эдики, мен қўрқиб кетдим ва титрай бошладим. Кўп ўтмай, мусулмонлар қайтадан тўпланиб, душманларга ҳужум қила бошлашди. Шу пайт мен у ердан қайтиб, дарахтлар орасига яшириндим ва бир неча кун яшириниб юрдим, чунки кўрганларимнинг даҳшати мендан кетмас эди. Кейинчалик Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам жанг тугагач, Тоифга кетиб қолди, сўнгра у ердан Жиъронага кетганларини билдим. Мен Ислом ғолиб бўлди ва ҳамма Исломни қабул қилди, мен ҳам Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига бораман, деб ўйладим. Шундай қилиб, яшириниб-яшириниб, Жиъронага бордим ва мусулмонлар орасига қўшилдим. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам мени кўриб, таниб қолдилар ва: “Нузайр, сенмисан?” дедилар. Мен: “Ҳа, ё Расулаллоҳ, мен ҳозирман!” дедим. У зот: “Бу сен учун Ҳунайн куни ният қилган нарсадан кўра яхшироқдир ва унда Аллоҳ сен билан унинг орасига тўсиқ бўлди”, яъни сен ва ниятинг орасида тўсиқ бўлди, дедилар. Нузайр айтади: “Мен бу гапни эшитиб, тезлик билан Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам томон юрдим ва: “Ё Расулаллоҳ! Агар Аллоҳдан бошқа илоҳ бўлганида, у менга бирор фойда берарди”, деб айтдим ва калимаи шаҳодатни айтиб, Исломни қабул қилдим”. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам у учун дуо қилиб: “اللھم زدہ ثباتا” — “Эй, Аллоҳ, унинг собитқадамлигини оширгин!” дедилар. Нузайр: “Аллоҳга қасам, у зотнинг бу дуолари шарофати билан қалбим собитқадамлик борасида тошдек метин бўлиб қолди”, деди. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Барча ҳамду санолар уни ҳидоят қилган Аллоҳ учундир!” дедилар.
(Ал-бидоя ван ниҳоя, 7-жилд, 112-113-бетлар, Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 321-322-бет,лар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳунайн ғазотидан сўнг ўлжаларни тақсимлаётганларида, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам баъзи янги мусулмон бўлган Қурайш сардорларининг қалбларини мойил қилиш учун уларга юзтадан туя бердилар. Улардан бири шу Нузайр ибн Ҳорис ҳам эди. У шундай ўзига хос бир ориятини намойиш этдики, бир киши унга: “Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам сизга юзта туя беришга қарор қилдилар, бориб олиб келинг!” деб хабар берганида, Нузайр унга: “Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам буни қалбимни мойил қилиш учун беряптилар, шунинг учун мен бу туяларни олмайман”, яъни, “Аллоҳнинг фазли билан мен Исломда собитқадамман, менинг қалбимни мойил қилиш учун бундай мол олишга ҳожат йўқ”, деди. (Бу аслида, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг унга иймонда собитқадамлик берилиши ҳақидаги дуоларининг таъсири эди). Кейин эса ўзи: “Мен Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан бу молни ўзим сўраганим йўқ, бу у зотнинг ато этишлари ва ҳадялари, шунинг учун ундан бош тортиш керак эмас”, деб айта бошлади. Шундан сўнг у хабарни олиб келган кишига ўша туялардан ўнтасини совға сифатида берди ва қолганини ўзи олди.
(Усдул ғоба, 5-жилд, 307-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Кейинчалик у доимо: “Аллоҳга шукрки, биз ота-боболаримиз қилиб юрган ширк йўлида ўлмадик!” дер эди. Унинг Исломи жуда яхши бўлди, ҳижрат қилиб, Мадинага борди, кейин у ердан жиҳод ниятида Шомга кетди ва ҳижрий 15-йили Ярмук жангида шаҳид бўлди. Қолганини иншоаллоҳ кейинги сафар айтиб бераман.