МУҲАММАД РАСУЛУЛЛОҲ (САЛЛАЛЛОҲУ АЛАЙҲИ ВА САЛЛАМ) — ЭНГ ГЎЗАЛ НАМУНА!
أَشْھَدُ أَنْ لَّا إِلٰہَ إِلَّا اللّٰہُ وَحْدَہٗ لَا شَرِيْکَ لَہٗ وَأَشْھَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہٗ وَ رَسُوْلُہٗ۔أَمَّا بَعْدُ فَأَعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْمِ۔بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ﴿۱﴾اَلۡحَمۡدُلِلّٰہِ رَبِّ الۡعٰلَمِیۡنَ ۙ﴿۲﴾ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ ۙ﴿۳﴾ مٰلِکِ یَوۡمِ الدِّیۡنِ ؕ﴿۴﴾إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسۡتَعِیۡنُ ؕ﴿۵﴾اِہۡدِنَا الصِّرَاطَ الۡمُسۡتَقِیۡمَ ۙ﴿۶﴾ صِرَاطَ الَّذِیۡنَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡہِمۡ ۬ۙ غَیۡرِ الۡمَغۡضُوۡبِ عَلَیۡہِمۡ وَ لَا الضَّآلِّیۡنَ﴿Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳаётлари ва ғазотлари ҳақида сўз бораётган эди. Бугун ҳам шу мавзуда Ҳунайин ғазоти ҳақида сўз боради. Бу ғазот ҳижратнинг саккизинчи йили Шаввол ойида бўлиб ўтди. Нега у «Ҳунайин ғазоти» деб номланади? Чунки Ҳунайин Макка ва Тоиф орасида, Маккадан тахминан 26 километр узоқликда жойлашган бир қишлоқнинг номи. Бу ғазот айнан ўша ерда бўлгани учун “Ҳунайин ғазоти” деб номланади. Бу ғазотда иштирок этган асосий қабила Ҳавозин бўлгани учун у “Ҳавозин ғазоти” деб ҳам аталади. Баъзилар уни “Автос ғазоти” деб ҳам аташган, чунки душман лашкарининг бир қисми Ҳунайиндан қочиб, Автос деб номланган водийга яширинган ва мусулмонлар у ерга етиб бориб, душманни мағлуб этганлар. Шунинг учун баъзилар шу номни берганлар, аммо аксарият тарихчилар Автос сарияси ҳақида алоҳида ёзганлар.
(Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 151-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ғазавотун Набий, Аллома Бурҳонуд Дин Ҳалабий, урдуча таржима, 623-бет. Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав) сийратлари, 9-жилд, 221-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр. Табақотул-Кубро, 2-жилд, 114-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Қуръони Каримда Ҳунайин ғазоти ҳақида шундай дейилган:لَقَدۡ نَصَرَکُمُ اللّٰہُ فِیۡ مَوَاطِنَ کَثِیۡرَۃٍ ۙ وَّیَوۡمَ حُنَیۡنٍ ۙ اِذۡ اَعۡجَبَتۡکُمۡ کَثۡرَتُکُمۡ فَلَمۡ تُغۡنِ عَنۡکُمۡ شَیۡئًا وَّضَاقَتۡ عَلَیۡکُمُ الۡاَرۡضُ بِمَا رَحُبَتۡ ثُمَّ وَلَّیۡتُمۡ مُّدۡبِرِیۡنَ ﴿ۚ۲۵﴾ثُمَّ اَنۡزَلَ اللّٰہُ سَکِیۡنَتَہٗ عَلٰی رَسُوۡلِہٖ وَعَلَی الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَاَنۡزَلَ جُنُوۡدًا لَّمۡ تَرَوۡہَا وَعَذَّبَ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا ؕ وَذٰلِکَ جَزَآءُ الۡکٰفِرِیۡنَ ﴿۲۶﴾ثُمَّ یَتُوۡبُ اللّٰہُ مِنۡۢ بَعۡدِ ذٰلِکَ عَلٰی مَنۡ یَّشَآءُ ؕ وَاللّٰہُ غَفُوۡرٌ رَّحِیۡمٌ ﴿۲۷Яъни: “Шубҳасиз, Аллоҳ сизларга кўпгина жойларда ёрдам берган ва (айниқса, сон жиҳатдан) кўп эканлигингиз сизларни мағрурлантириб юборган Ҳунайн куни ҳам. Бироқ у сизларга ҳеч қандай фойда беролмади ва ер ўзининг кенглигига қарамасдан сизларга тор бўлди. Сўнгра сизлар орқа ўгириб, қочиб кетдингизлар. Сўнгра Аллоҳ Пайғамбари ва мўминларга Ўз таскинини туширди ва сизлар кўролмайдиган қўшинларни нозил қилди ва куфр қилган кимсаларни азоблади. Ва кофирларнинг жазоси мана шундай бўлади. Сўнгра шундан кейин ҳам Аллоҳ Ўзи хоҳлаганларига тавба қабул қилган ҳолда эътибор қилади. Ва Аллоҳ ўта кечиргувчи (ва) қайта-қайта раҳм қилгувчидир”.
Бунинг сабаби шу эдики, Макка фатҳ этилган вақтгача арабларнинг катта қабилалари ё Исломга киришди, ёки Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг итоатларига киришди. Аммо Маккага яқин жойда яшайдиган, жуда исёнкор ва жангчи қабилалар бўлган Бану Ҳавозин ва Бану Сақиф нафақат итоат қилишдан бош тортдилар, балки уларнинг сардорлари тўпланиб: “Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) Маккани ва араб қабилаларини ўзига бўйсундириб олди. Энди у албатта, биз томон юриш қилади. Шунинг учун, у биз томон келгунча, биз ўзимиз унга ҳужум қилганимиз яхшироқ бўлади”, дедилар. Уларнинг ўзлари шундай ўйлаб, яна: “Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳозиргача фақат тажрибасиз одамлар билан тўқнашган, биз билан ҳали ишлари бўлмади”, дедилар. Бану Ҳавозин қабиласи билан Сақиф, Наср ва Жушам қабилаларининг барча жангчилари тўпландилар. Бану Саъд ибн Бакр ва Бану Ҳилол қабилаларидан ҳам баъзи одамлар йиғилди.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 310-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Баъзи ривоятлардан маълум бўлишича, Бану Ҳавозин аслида, мусулмонларга қарши курашга анча олдинроқ тайёргарликни бошлашган эди. Чунки улар Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг аста-секин яҳудийлар ва бошқа қабилаларни ўзларига бўйсундириб олаётганларини кўриб, бутпарастлик тугаб, Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз сафдошлари билан ҳаммадан устун бўлиб қолмасин, дея хавотирландилар. Шунинг учун уларнинг йўлини тўсиш зарур, деб ҳисобладилар ва бунга тайёргарлик кўришни бошладилар. Улар Урва ибн Масъуд бошчилигидаги бир делегацияни Иорданиянинг Жураш шаҳрига қурол-аслаҳа олиб келиш учун юбордилар. Бану Ҳавозиннинг бу тайёргарликлари ҳақида Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккани фатҳ этиш учун Мадинадан Маккага йўлга чиқишга қарор қилганларида хабар топдилар. У зот ўз қўшинлари олдидан бир гуруҳ одамларни юборган эдилар. Бу гуруҳ Ҳавозин қабиласининг мусулмонларни кузатиб юрган бир жосусини қўлга олди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ундан сўраганларида, у Бану Ҳавозин катта қўшин тўплаганини ва Бану Сақифни ҳам ўз сафларига қўшганини, шунингдек, оғир қурол-яроғ олиш учун Журашга делегация юборганини айтди.
(Тарихи Табарий, 2-жилд, 166-167-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Имтоъул асмоъ, 1-жилд, 356-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 83-85-бетлар, Нафис академияси, Карачи. Луълуъул Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 240-бет, Дорус-Салом)
Бану Ҳавозин шундай тайёргарликлар билан машғул бўлган пайтда Макка ҳеч қандай жиддий қаршилик кўрсатилмасдан осонликча фатҳ этилди. Бунинг натижасида Ҳавозин ўз кучига ғурурланиб, Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва у зотнинг саҳобалари билан ўзимиз жангга чиқамиз, деб қарор қилди. Улар ўзларининг тасаввурича, мусулмонларни мағлуб этиб, уларни йўқ қилишлари мумкин эди. Бу қабилаларнинг барчаси Ҳавозин қабиласининг сардори, ўттиз яшар йигит Молик ибн Авфни ўзларига саркарда қилиб сайладилар. Йигирма минг кишилик қўшин Ҳунайин томонга қараб юриш бошлади. Бану Ҳавозиннинг сардори Молик ибн Авф бу урушга тайёргарлик учун араб тарихида аввал ҳеч ким қилмаган бир ишни қилди: у ҳар бир қабиланинг ҳар бир аъзосига жангга уйидан ёлғиз чиқмасликни, балки ўз аёллари, фарзандлари, ҳатто мол-мулкларини ҳам бирга олиб чиқишни буюрди. Унинг мақсади қўшинидаги ҳар бир аскар жон-жаҳди билан мардонавор жанг қилиши эди. Унинг хаёлида аскарлар учун қочиш йўли йўқ бўлади, чунки уларнинг аёллари, болалари ва мол-мулклари улар билан бирга эди.
Бу урушда Ҳавозин билан бирга бўлган, уларни урушдан қайтарган Дурайд ибн Симма исмли бир кекса сардор ҳақида ҳам эслатиб ўтилади. Ёзилишича, Бану Жушам қабиласида юз ёшдан ошган Дурайд ибн Симма номли киши бор эди. Унинг кўзи кўрмасди ва жанг қилишга кучи йўқ эди, лекин жуда тажрибали ва жанг санъатини яхши биладиган одам эди. Бир пайтлар у довюраклик ва чавандозлик билан машҳур бўлган. Улар унинг тажрибаси ва маҳоратидан фойдаланиш учун уни ҳам ўзлари билан олиб келишган эди. Молик ибн Авф одамлар билан бирга Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга қарши юришга келишгандан сўнг одамлар ўз моллари, аёллари ва фарзандларини олиб чиқдилар. Улар Автос водийсига етиб бориб, чодирларини ўрнатдилар. Кекса Дурайд ибн Симма пастга тушиб, ерга қўл теккизди ва: «Сизлар қайси водийдасизлар?» деб сўради. Улар: «Автос водийсидамиз», деб жавоб беришди. У: «Бу отлар юриши учун яхши жой, қаттиқлиги жиҳатидан ёмон эмас. Туёқлар ботмайдиган даражада юмшоқ эмас. Лекин мен нега болаларнинг йиғисини, туялар, эшаклар, эчкилар ва сигирларнинг овозларини эшитяпман?» деди. Одамлар: «Молик ибн Авфнинг буйруғига кўра, ҳамма болалари, аёллари ва мол-мулкларини бирга олиб келишди», деб жавоб беришди. Шунда Дурайд Моликка: «Сен ўз қавмингнинг сардорисан. Бугунги куннинг таъсири бошқа кунларга ҳам етади. Нима учун бу болаларни, туяларни, эшакларни, эчкиларни ва сигирларни бирга олиб келдинг?» деди. Молик: «Мен ҳар бир инсоннинг орқасига унинг аҳли-оиласини қўйиб, уларнинг душман билан шиддатли жанг қилишини хоҳлайман», дея жавоб берди. Дурайд: «Бу жуда нотўғри фикр. Аллоҳга қасамки, сен фақат қўй боқишни биласан, яъни унга жанг қилишни билмайсан, жанг ҳақида ҳеч нарса билмайсан», деди. Сўнгра у: «Мағлуб бўлган жамоага бирор нарса қайтариладими? Қаранг, урушда сизнинг фойдангизга фақатгина одамнинг найзаси ва қиличи ишга ярайди. Агар уруш сизнинг фойдангизга ҳал бўлмаса, сиз ўз аёлларингиз, болаларингиз ва молингиздан ажраласиз», деди. «Эй, Молик, нима учун Ҳавозин жамоаси ва отларини олдинга олиб чиқмадинг? Мол-мулк, аёллар ва болаларни қавмнинг қалъаларига юборинг, сўнг отларга миниб, улар билан жанг қилинг. Пиёда қўшин отлар орасида бўлсин. Агар сиз ғалаба қозонсангиз, бу одамлар, болалар ва мол-мулклар сизга қўшилади. Агар муваффақиятсизликка учрасангиз, уларнинг ёнига бориб қоласиз. Шундай қилиб, сизнинг аҳли-оилангиз ва барча мол-мулкингиз омон қолади». Молик ибн Авф: «Аллоҳга қасамки, мен бундай қилмайман ва ўз қароримни ўзгартирмайман. Сиз қариб қолгансиз, ақлингиз ўтмаслашган», деди. Дурайд: «Эй, Ҳавозин гуруҳи, Аллоҳга қасамки, бу фикр тўғри эмас! Бу одам сизнинг аёлларингизни шарманда қилади ва сизни душманга ташлаб, ўзи Сақиф қалъаларига бориб яширинади. Шундай экан, орқага қайтинглар ва уни ташлаб кетинглар», деди. Шундай қилиб, у жанг қилмасликкни маслаҳат берди. Бунга жавобан сардор қилиб сайланган Молик ўз қиличини суғуриб, «Эй, Ҳавозин гуруҳи, Аллоҳга қасамки, сизлар менга итоат қилишингиз шарт, акс ҳолда, мен бутун юкимни шу қиличга ташлаб, уни кўкрагимдан ўтказаман!» яъни, ўзимни ўлдираман, деди. Бану Ҳавозин ўзаро маслаҳатлашиб: «Аллоҳга қасамки, агар Моликка итоат қилмасак, у ўзини ўлдиради. У ёш йигит, тахминан ўттиз ёшларда. Агар уни ташлаб кетсак, биз Дурайд билан қоламиз ва у қари, у билан бирга жанг қилиб бўлмайди. Яхшиси, Молик билан келишган ҳолда ҳаракат қилайлик», дедилар. Натижада, ўшандай бўлди. Молик Дурайддан: «Бундан бошқа яна бирор маслаҳатингиз борми?» деб сўради. Дурайд: «Ҳа, ўз одамларингизни пистирмаларда яшириб қўйинг, улар сизга ёрдамчи бўладилар. Агар душман сизга ҳужум қилса, улар орқадан ҳужум қиладилар. Агар сиз ҳужум қилсангиз, бирортаси ҳам орқага чекинмайди», деди. Шу пайт Молик ўз сафдошларига даралар ва водийларнинг этакларида яширинишни буюрди. Улар биринчи ҳужумни бирданига қилиб, Ислом қўшинини мағлуб этишни режалаштирдилар.
(Ас-сийра ан-набавиййа ибн Ҳишом, 761-762-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 151-152-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Тарихул Хамис, 2-жилд, 508-509-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 311-312-бетлар, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 78-бет, Нафис академияси, Карачи)
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламга Бану Ҳавозиннинг тайёргарлиги ҳақида ҳам хабар берилган эди. Бунинг тафсилоти шундайки, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга бу воқеалар ҳақида Маккада хабар етгач, у зот Бану Ҳавозин қўшинининг аҳволини текшириш учун Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Абу Ҳадрад Асламийни юборган эдилар. Аввалги жосус қурол-яроғ тўпланаётгани ҳақида хабар берган эди. Энди тайёргарлик тугагач, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз кишиларидан бирини, Абдуллоҳ ибн Абу Ҳадрад Асламийни хабар олиб келиш учун юбордилар. У Ҳавозин қавми қўшинига кириб, улар орасида юриб, ҳар хил маълумотларни тўплади. У улар билан бир ёки икки кун қолди, ҳатто Моликнинг ўз сафдошларининг руҳини кўтариш учун айтган сўзларини ҳам эшитди: «Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундан олдин жанг санъатини биладиган ҳеч бир қавм билан жанг қилмаган. У жангни билмайдиган ёш йигитлар билан жанг қилиб, улардан устун келган. Эрталаб молларингиз ва аёлларингизни ортингизда саф қилиб тортинг, сўнгра бирданига ҳужум қилинг ва қиличларингизнинг қинларини синдириб ташланг ва қинсиз йигирма минг қилич билан жанг қилинг. Бир кишининг ҳужумидек ҳужум қилинг ва билингки, биринчи бўлиб ҳужум қилган ғалаба қозонади».
Сўнгра Абдуллоҳ ибн Абу Ҳадрад Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига келиб, барча хабарларни етказди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам мажбуран жангга тайёргарлик кўрдилар.
(Шарҳуз-Зарқоний, Ҳунайн ғазоти, 3-жилд, 500-501-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат ун-Набий (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), Шиблий Нуъмоний, 1-жилд, 355-бет, Дорул ашоат, Карачи)
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Бану Ҳавозин билан жанг қилиш учун Маккадан йўлга чиқишдан олдин текширганларида, Ислом лашкарида кутилаётган жанг учун зарур бўлган қурол-яроғ жуда кам эди. Бу камчиликни тўлдириш учун у зот Макканинг бой раиси Сафвон ибн Умайядан (ўша пайтда ҳали мушрик бўлган) қарзга баъзи қурол-яроғларни сўрадилар. У: «Сиз менинг молимни қарзга олмоқчимисиз ёки тортиб олмоқчимисиз?» деди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Йўқ, биз уни қарзга олмоқчимиз ва унинг қайтарилиши учун кафолат бор», дедилар. Шунда у қурол беришга рози бўлди ва юзта совут, шу билан бирга дубулға ва қалқон ҳам берди.
Баъзи ривоятларга кўра, у бу қуролларни ташиш учун туялар ҳам берган. Жанг тугагандан сўнг, Сафвоннинг совутларини қайтариш учун йиққанларида, бир нечтаси кам чиқди. Совутларни қайтариш кафолатлангани учун Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Сафвон билан гаплашиб, уларга тенг қийматда пул олишни таклиф қилдилар. Аммо Сафвон совутларни берган вақтидаги Сафвон эмас эди. Сафвон гарчи ўша пайтда ҳам мушрик бўлса-да, Ҳунайин жангида бирга эди, Ҳунайин воқеасидан сўнг Исломни қабул қилган эди. Шунинг учун Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам совутларнинг қийматини беришни айтганларида, Сафвон:
لا یا رسول اللہ لان فی قلب الیوم مالم یکن یومئذ
«Йўқ, ё Расулаллоҳ! Зеро, бугунги қалбимнинг ҳолати ўша кундаги каби эмас», деб уларни олишдан бош тортди.
Шунингдек, у зот ўз амакиваччалари Навфал ибн Ҳорисдан ҳам уч мингта найзани қарзга олдилар ва: «Мен сенинг бу найзаларингни душманнинг орқасига санчилганини кўраяпман», дедилар. У зотнинг бу сўзлари душман мағлуб бўлиб қочиб кетиши ва катта талафотларга учраши ҳақидаги хабар эди. Шунингдек, Ибн Абу Рабийъадан ҳам баъзи қурол-яроғлар қарзга олинган. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олий хулқларининг бир намунаси шундаки, у зот Маккани фатҳ этиб бўлган эдилар, энди у ғалаба қозонилган қавм эди ва уруш қонунлари ва анъаналарига кўра ғолиб мағлуб бўлган қавмнинг молларига эгалик қилади. Лекин энди жанг учун қурол-яроғ керак бўлганда, ҳар бир қурол қарзга олинди ва «қанча қурол олсак, шунчасини қайтарамиз» деган ваъда берилди. Шунингдек, Абу Жаҳлнинг ўгай укаси Абдуллоҳ ибн Абу Рабийъадан ҳам ўттиз-қирқ минг дирҳам қарз олдилар. Ривоятда айтилишича, у Макка фатҳ қилинган куни мусулмон бўлди.
Бир ривоятга кўра, у зот Қурайшнинг уч нафар кишисидан қарз олганлар. Улар — Сафвон ибн Умайядан эллик минг дирҳам, Абдуллоҳ ибн Абу Рабийъадан қирқ минг дирҳам ва Ҳувайтаб ибн Абдулуззодан қирқ минг дирҳам қарз олганлар. Жами бир юз ўттиз минг дирҳам бўлган. Баъзи ривоятларга кўра, бу нақд қарз Макка фатҳи вақтида муҳтож саҳобаларга ёрдам бериш учун олинган ва у зот буни улар орасида тақсимлаб берганлар, ҳар бир кишига эллик дирҳамдан берилган. Бошқа бир ривоятга кўра, бу маблағ Бану Жузайма қурбонларининг товонини тўлаш учун қарзга олинган. Эҳтимол, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу маблағни турли эҳтиёжлар, шу жумладан, молиявий ёрдам ва товон тўловлари учун олганлар. Аллоҳ билгувчироқдир. (Валлоҳу аълам).
(Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 236-238-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 153-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Абу Довуд, Ижара китоби, «Ижарага берилган нарсани қайтариш ва унинг жавобгарлиги баёни» боби, 3563-ҳадис. Муснад Аҳмад ибн Ҳанбал, 5-жилд, 614-615-бетлар, 16524-ҳадис. Ал Истиъоб, 3-жилд, 896-897-бетлар, Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 258-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 43-бет, Нафис академияси, Карачи)
Иншоаллоҳ, қолган тафсилотларини кейинги сафар баён қиламан.
Намоздан кейин мен икки кишининг ғойибона жаноза намозини ўқитаман. Биринчиси, сиалкотлик Хожа Абдураҳмон жанобларининг ўғли муҳтарам Хожа Мухтор Аҳмад Батт жаноблари. У зот ўтган кунларда 92 ёшда вафот этдилар.اِنَّا لِلّٰہِ وَاِنَّاۤ اِلَیۡہِ رٰجِعُوۡنَУ киши Сиалкотда туғилганлар. Ҳуқуқшунослик бўйича таҳсил олганлар, сўнг Ҳарбий ҳаво кучларига бориб, у ерда Расолпурдан ҳарбий ҳаво кучларида хизмат қилиш учун таълим олдилар. У киши 1974-йилгача Покистон Ҳаво кучларида юридик ходим сифатида муҳим хизматларни амалга оширганлар. Ўша йили бошқа Аҳмадий ходимлар қатори у киши ҳам ишдан бўшатилган. 1974-йили Аҳмадия Жамоатига қарши исёнларнинг жуда нозик даврида, Ҳазрат Халифатул Масийҳ III раҳимаҳуллоҳ раҳбарликларида Жамоатнинг ҳуқуқий комиссиясида хизмат қилган ва Жамоатнинг саъй-ҳаракатлари доирасида Панжоб бош вазири Ҳаниф Ромэ билан учрашганлар. У кишининг Ҳазрат Мирзо Башир Аҳмад соҳиб разияллоҳу анҳу ва Ҳазрат Чавдҳарий Зафаруллоҳ Хон соҳиб разияллоҳу анҳу билан ўта яқин алоқалари бор эди ва “Essence of Islam” (Ислом моҳияти) китобининг биринчи жилдини тайёрлашда Ҳазрат Чавдҳарий жанобларига ёрдам бериш имконига эга бўлганлар. Марказий даражада у киши “Фазли Умар” фонди директори сифатида ва бир неча йил Рабваҳдаги “Дорул Қазо”да қози сифатида хизмат қилганлар. Мен ҳам у киши билан бироз муддат қозиликда ишлаганман. У киши дурустроқ маслаҳат берувчи ва жуда камтарин инсон эдилар. У кишининг Хилофат билан ўта яқин алоқалари бўлган ва кейинчалик мен билан ҳам жуда яхши муносабатда бўлдилар. У киши 2002-йили Канадага кўчиб кетганлар ва у ерда минтақавий амир сифатида хизмат қилганлар. У киши намоз ва Қуръони Карим тиловатига риоя қиладиган, молиявий қурбонликларда фаол иштирок этадиган самимий ва фидокор Аҳмадий эдилар. У кишининг ҳаёти халифаликка садоқат, камтарлик ва ихлоснинг юқори намунаси эди.
У кишининг ортида турмуш ўртоғидан ташқари бир қиз ва икки ўғил ҳамда набиралари қолди.
У кишининг турмуш ўртоғи — Аматул Қаюм хоним марҳум Ғулом Аҳмад Ахтар жанобларининг қизидир. Ғулом Аҳмад Ахтар жаноблари темир йўл соҳасида директор лавозимида ишлаганлар, юқори лавозимда бўлганлар. Ҳазрат Халифатул Масийҳ II даврларида нафақага чиққанидан сўнг бир муддат Нозири Аъло ҳам бўлганлар. Ҳазрат Халифатул Масийҳ II билан саҳнадаги нутқлари мобайнида хавфсизлик хизматини ҳам бажарганлар. У киши хизматчи оиладан эдилар. Хожа Мухтор Аҳмад соҳиб Буюк Британиядаги қозилик кенгаши раиси Доктор Зоҳид Хон соҳибнинг қайнотаси эдилар.
Хожа жанобларининг қизи Оиша Хон ёзади: «Мен у кишини доимо халифаликка итоаткор топдим. У киши биз учала опа-сингил ва ака-укага худди шундай тарбия бердилар. “Жамоатга ва Хилофатга итоатдан ташқари ҳаётимизда бошқа мақсад бўлмаслиги керак”, деб айтардилар. У киши 1974-йилда Ҳарбий ҳаво кучларидаги ишининг тўсатдан тугаши ва кейин хусусий адвокатлик фаолиятида катта муваффақиятга эришмаганига қарамай, ҳеч қачон сабр ва Аллоҳ таолога бўлган тўлиқ таваккални тарк этмаган. Ҳеч кимдан ёрдам сўраб, қўл чўзмаган ва ўз эҳтиёжларини фақат Аллоҳ таолога билдирган. У ёзади: «Мен эс-ҳушимни таниганимдан бери у кишини доимо ибодат қилувчи ва барча яхши ишларда иштирок этувчи инсон сифатида кўрганман. Ҳар доим ой бошида чандасини тўлаб қўярди. Яъни, агар пули бўлса, олдиндан ҳам тўлаб қўярди. Муносабатларни сақлашда жуда яхши эди». Мен айтиб ўтганимдек, Хилофатга садоқатли ва ғайриоддий муносабати бор эди. Жамоат тизимига ҳам жуда қаттиқ риоя қиларди, балки у кишининг бошқа ака-укалари ҳам Жамоат тизими ва Хилофат билан жуда самимий муносабатда эдилар, чунки уларнинг оталари уларга шундай тарбия берган. Демак, бутун оила Аллоҳнинг фазли билан жуда содиқдир.
У кишининг турмуш ўртоғи ҳам, мен айтганимдек, Ахтар жанобларининг қизи бўлиб, хизматчи оиладандир. Ҳар икки эр-хотиннинг тарбияси туфайли фарзандлари ҳам Жамоатга самимий муносабатда ва хизмат қилувчи инсонлардир. Аллоҳ таоло уларга ўз яхшиликларини давом эттиришга муваффақ этсин ва марҳумга мағфират ва раҳм билан муомала қилсин.
Иккинчи жаноза — ҳиндистонлик, Назир Аҳмад жанобларининг турмуш ўртоғи Саида Бегум хонимникидир. У киши ҳам ўтган кунларда 75 ёшда вафот этдилар.اِنَّا لِلّٰہِ وَاِنَّاۤ اِلَیۡہِ رٰجِعُوۡنَАллоҳ таолонинг фазл-марҳамати билан у киши васият тизимига аъзо эди. У кишининг ортида турмуш ўртоғидан ташқари уч қиз ва тўрт ўғил қолди. У киши Қодиёндаги Ислоҳ ва Иршод бўлими нозирининг ўринбосари Тоҳир Аҳмад Ториқ жанобларининг онаси эди. Тоҳир Аҳмад жаноблари Жамоат вакили сифатида Англияга келган эди, шу пайтда онаси вафот этди. Шунинг учун у киши онасининг жанозасида иштирок эта олмади. У киши ҳам хизматчи оиладан. Тоҳир жанобларининг укаси Шаббир Аҳмад жаноблари ҳам Жамоатнинг маҳаллий тарғиботчисидир. Шунингдек, у кишининг қизи ҳам тарғиботчи Жаббор жанобларининг турмуш ўртоғидир. Қолган икки ўғил ҳам Жамоатга хизмат қиладиган инсонлар. У — хизматчи оила. Аллоҳ таоло у зотга мағфират ва раҳм билан муомала қилсин.
Тоҳир Аҳмад Ториқ жаноблари ёзади: «Онам сўнгги 25 йилдан бери нафас олиш қийинчиликларидан азият чекканлар, аммо касаллик даврини катта сабр ва виқор билан ўтказдилар. Ҳеч қандай шикоятлари йўқ эди. У киши Жамму Кашмирнинг Чаркотова ҳудудидан эдилар. У зотнинг оиласига Ҳазрат Ақдас Масийҳи Мавъуд алайҳиссаломнинг саҳобалари Ҳазрат Қози Муҳаммад Акбар Бҳатти жаноблари орқали Аҳмадият кириб келган. Кейин Аҳмадият у кишининг оиласида тарқалган. Жуда диндор, намоз ва рўзага риоя қиладиган эдилар. Кам таълим олган эдилар, аммо ёшлигимизда кечқурун бизга Қуръон дуолари, Ҳазрат Ақдас Масийҳи Мавъуд алайҳиссаломнинг шеърлари, ҳадислар ва пайғамбарларнинг воқеаларини айтиб берардилар. Табиатан жуда покиза эдилар. Кўнгилчан ва барча қариндошларига муҳаббат ва шафқат билан муносабатда бўлардилар. Хилофат ва Жамоат тизимини жуда севардилар ва ўзлари бизни Аллоҳ йўлида хизмат қилишга бағишлаганлар ва доимо буни бажаришимизни насиҳат қилардилар. Бизни Қуръони Карим таълимотини олиш учун ҳар куни тайёрлаб юборардилар ва шу билан бирга, дунёвий таълимга ҳам эътибор қаратардилар».
Барча фарзандларига яхши таълим бердилар. Аллоҳ таоло у зотга мағфират ва раҳм билан муомала қилсин.