МУҲАММАД РАСУЛУЛЛОҲ (САЛЛАЛЛОҲУ АЛАЙҲИ ВА САЛЛАМ) — ЭНГ ГЎЗАЛ НАМУНА!
أَشْھَدُ أَنْ لَّا إِلٰہَ إِلَّا اللّٰہُ وَحْدَہٗ لَا شَرِيْکَ لَہٗ وَأَشْھَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہٗ وَ رَسُوْلُہٗ۔أَمَّا بَعْدُ فَأَعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْمِ۔بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ﴿۱﴾اَلۡحَمۡدُلِلّٰہِ رَبِّ الۡعٰلَمِیۡنَ ۙ﴿۲﴾ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ ۙ﴿۳﴾ مٰلِکِ یَوۡمِ الدِّیۡنِ ؕ﴿۴﴾إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسۡتَعِیۡنُ ؕ﴿۵﴾اِہۡدِنَا الصِّرَاطَ الۡمُسۡتَقِیۡمَ ۙ﴿۶﴾ صِرَاطَ الَّذِیۡنَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡہِمۡ ۬ۙ غَیۡرِ الۡمَغۡضُوۡبِ عَلَیۡہِمۡ وَ لَا الضَّآلِّیۡنَ﴿Ўтган жума куни мен учта йирик бут бузиб ташлангани ҳақида сўз юритган эдим. Энди унинг қўшимча тафсилоти қуйидагича баён қилинади.
Бир сария Ҳазрат Саъд ибн Зайд Ашҳалийники бўлиб, ҳижрий саккизинчи йил Рамазон ойида Мино томон юборилган эди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам 24-Рамазон куни Ҳазрат Саъд ибн Зайдни Манот бутини йиқитиш учун юборган эдилар. Бу бут Қудайд яқинидаги Мушаллал номли жойда, Қизил денгиз соҳилида ўрнатилган эди. Шу сабабли бу юриш «Мушаллал сарияси» деб ҳам аталади.
Ҳазрат Саъд ибн Зайд Ашҳалий йигирма нафар отлиқ ҳамроҳлари билан йўлга чиқдилар. У ерга етиб борганларида, бутнинг хизматчии ҳам бор эди. У Ҳазрат Саъддан: «Сен нима хоҳлайсан?» — деб сўради. У зот: «Манотни йиқитишни», — деб жавоб бердилар. Хизматчи: «Сен ва бу иш? Бу сенинг қўлингдан келмайди, имкони йўқ!» — деди.
Ҳазрат Саъд бут томон йўналдилар. Ровий ривоят қилади: (ҳақиқатми-йўқми, ёки баъзан ҳодисани таъсирли қилиш учун айтилади, билмайман, лекин) «ўша вақтда бир яланғоч, қора рангли ва сочи тўзиган аёл хонадан чиқди. Хизматчи бутга қараб: «Эй, Манот, ғазабингни юбор!» — деди. Ҳазрат Саъд ибн Зайд уни ўлдирдилар». Агар бу ўлдириш ҳақидаги ривоят тўғри бўлса, унда эҳтимол, хизматчи қаршилик кўрсатган ва қурашишда ҳалок бўлган. Фақат лаънат сўзлари учун ўлдириш Ислом таълимотига тўғри келмайди ва тўғридек ҳам кўринмайди. Бу Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг умумий кўрсатмаларига ҳам зид. Ҳар ҳолда, кейин Ҳазрат Саъд ва шериклари бут томон бориб, уни бузиб ташладилар. Сўнгра ҳамроҳлари билан бирга Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига қайтдилар.
(Табақотул-Кубро, 2-жилд, 111-112-бетлар, Саъд ибн Зайд Ашҳалий сарияси, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 490-491-бетлар, «Манотни қулатиш» боби, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ибн Ҳишомга кўра, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Манот бутини йиқитиш учун Абу Суфён ибн Ҳарбни юборган эдилар. Шунингдек, бу ишни Ҳазрат Али амалга оширган деган ривоят ҳам бор. Бироқ Воқидий ва Ибн Саъднинг фикрига кўра, бу бутни Ҳазрат Саъд ибн Зайд йиқитганлар.
(Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 208-бет, Дорус-Салом)
Агарда қолган ривоят ҳам Воқидийники бўлса, эҳтимол, у баъзи қўшимча гапларни ҳам киритган бўлиши мумкин.
Ҳазрат Холид ибн Валиднинг Нахлага қилган сариялари. Бу ҳижрий саккизинчи йил Рамазон ойининг 25-куни, милодий 629-йил январда содир бўлган. 25-Рамазон куни Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам 30 кишидан иборат бир гуруҳни Ҳазрат Холид ибн Валид раҳбарлигида, Нахла томон йўлга чиқардилар. Мақсад — Қурайшнинг у ердаги машҳур бути Уззони йиқитиш эди.
Нахла водийси Макканинг шарқида, Макка билан Тоиф орасида, бир кунлик масофада жойлашган. У ерда Уззо бути учун бир уй бор эди, унинг назоратчиси ва муҳофизлари Бану Шуъбон қабиласи бўлиб, улар Бану Ҳошимнинг иттифоқчилари эди. Уззо Қурайшнинг энг катта бути ҳисобланарди.
Имом Байҳақийнинг ривоятига кўра, унинг уйи учта тиканакли дарахт билан ўралган бўлиб, ўртасида уй турган. Ибн Исҳоқ ривоятига кўра, Уззонинг хизматчии Ҳазрат Холиднинг келаётганларини эшитгач, бутнинг ёнига қилич илиб, ўзи тоққа чиқиб кетди ва шундай шеър ўқиди: «Эй, Уззо! Холидга шундай қаттиқ ҳужум қилки, ундан ҳеч нарса қолмасин. Жанг ниқобини кий ва енгингни шимар! Эй, Уззо! Агар сен уни ўлдирмасанг ҳам, тез орада содир бўладиган гуноҳга сазовор қил ёки ундан интиқом ол».
Ҳазрат Холид Нахлага етиб боришлари билан тиканакли дарахтларни кесиб ташлаб, Уззо жойлашган уйни вайрон қилдилар. Кейин Маккага қайтиб, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларида ҳисобот бердилар. Пайғамбаримиз: «У ерда бирор махсус нарсани кўрдингми?» деб сўрасалар, Ҳазрат Холид: «Йўқ!» — деб жавоб бердилар. Шунда у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Унда сен Уззони йўқ қилган эмассан. Қайт ва уни бутунлай йўқ қил!» дедилар.
Бу буйруқни эшитишлари билан Ҳазрат Холид дарҳол қайта йўлга чиқдилар. Посбонлар у зотни кўриб, яна тоққа чиқиб кетдилар ва: «Эй, Уззо! Уни ҳалок қил!» — деб қичқиришди. Шу пайтда бутхонадан сочи тўзиган, қора танли бир аёл чиқди (бу ерда ҳам эҳтимол, аёл руҳонийлар бўлган). Ҳазрат Холид эса ўша вақтда шундай шеър ўқирдилар. Шеър араб тилида бўлиб, қуйидагича:
یا عزیٰ کفرانک لا سبحانک انی رأیت اللہ قد اھانک
Яъни: «Эй, Уззо! Мен сендан воз кечаман, сени пок деб зикр қилмайман. Мен Аллоҳ сени шарманда қилганини кўрдим». Шундан сўнг Ҳазрат Холид қайтиб келиб, Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларида бу воқеани баён қилдилар. Шунда у зот:
نعم۔ تلک العزی وقد یئست ان تعبد ببلادکم ابدا
«Ҳа, ана шу — Уззо! Энди сизнинг шаҳарларингизда ўзига ҳеч қачон ибодат қилинмаслигидан умидини узди».
(Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 760-761-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат Фарҳанги, Саййид Фазлур Раҳмон, 299-бет, Завор академияси, Карачи. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 487-490-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 203-208-бетлар, Дорус-Салом)
Сўнгра Ҳазрат Амр ибн Оснинг Сувоъ бути томон қилган сариялари зикр қилинади. Бу ҳам ҳижрий саккизинчи йил Рамазон ойида содир бўлган. Уззо бути йиқитилган юриш билан бир вақтда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Амр ибн Осни Сувоъ бутини бутунлай йўқ қилиш учун юбордилар. У зот билан бир неча ҳамроҳ ҳам бор эди, лекин уларнинг сони ривоятда зикр қилинмаган.
(Табақотул-Кубро, Амр ибн Осс сарияси, 2-жилд, 111-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 490-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Сувоъ — Мадинадан ғарб томон, денгиз соҳилидаги Руҳотда Бану Ҳузайл қабиласига қарашли бут бўлиб, Маккадан уч мил узоқликда жойлашган эди. Бу бутнинг қиёфаси аёлга ўхшарди ва одамлар унга ҳурмат кўрсатиш билан бирга уни тавоф ҳам қилардилар. Унинг хизматчилари Ҳузайлнинг бир шохчаси ҳисобланган Бану Лаҳён қабиласи эди.
(Сийрат Фарҳанги, Саййид Фазлур Раҳмон, 136-бет, Завор академияси, Карачи. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 490-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 210-бет, Дорус-Салом)
Қуръони Каримда баъзи бутлар номи зикр қилинган ва шу бут зикри ҳам учрайди. Шунингдек, Нуҳ сурасида шундай дейилган: وَقَالُوۡا لَا تَذَرُنَّ اٰلِہَتَکُمۡ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَّلَا سُوَاعًا ۬ۙ وَّلَا یَغُوۡثَ وَیَعُوۡقَ وَنَسۡرًا ﴿ۚ۲۴Яъни: «Ва улар дедилар: «Ўз маъбудларингизни ҳаргиз тарк этманглар. Вуддни ҳам, Сувоъни ҳам, Яғусни ҳам, Яъуқни ҳам, Насрни ҳам тарк этманглар».
Ҳазрат Ибн Аббосдан ривоят қилинадики, Нуҳ алайҳиссалом қавмида бўлган бутлар кейинчалик араблар орасига ҳам келиб қолган. Вадд деган бут Қалб қабиласига тегишли бўлиб, улар Давматул-жандалда яшардилар. Сувоъ эса Ҳузайл қабиласиники эди. Яғус — Мурот қабиласиники бўлиб, кейин Бану Ғутайф қабиласига ўтган, улар эса Саба шаҳри яқинида истиқомат қилардилар. Яъуқ — Ҳамдон қабиласиники эди. Наср эса Ҳумайр қабиласиники бўлиб, улар Зил-Килаъ авлодидан эди.
Аслида, буларнинг барчаси Ҳазрат Нуҳ алайҳиссалом қавмидан бўлган бир неча солиҳ кишиларнинг исмлари эди. Улар вафот этгач, шайтон қавмларининг дилларига: “Улар ўтирган жойларига бут ўрнатинглар ҳамда уларнинг номлари билан аталсин”, деб васваса солди. Улар ҳам шундай қилишди ва одамлар уларга ибодат қила бошладилар. Аввал бошда одамлар уларга ибодат қилмас эдилар. Аммо ўша солиҳ кишиларнинг ҳақиқий маълумотлари йўқолгач, бутларни ёки уларнинг суратини ясаб, уларга сиғина бошладилар.
(Саҳиҳ Бухорий, “Тафсир” китоби, “ва албатта, Ваддни ҳам, Сувоъни ҳам, Яғусни ҳам, Яъуқни …” қавли боби, 4920-ҳадис. Ҳазрат Саййид Валиуллоҳ Шоҳ таржимаси, 12-жилд, 293-294-бетлар)
Ҳазрат Амр ибн Ос Руҳот жойига, Сувоъ бути ёнидаги бутхонага етиб борганларида, унинг хизматчиси билан учрашдилар. Ҳазрат Амр унга: “Мен Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг амрлари билан бу бутни йиқитиш учун келдим”, — дедилар. У эса: “Сен уни йиқитишга ҳеч қачон қодир бўлмайсан”, деди. Ҳазрат Амр сабабини сўраганларида, у: “Барибир сен тўхтатиласан”, — деди. Ҳазрат Амр унга: “Вой сенга! Бу (бут) эшита оладими ёки кўра оладими?” — дедилар. Кейин олдинга юриб, бутни йиқитдилар ва ҳамроҳларига: “Унинг ёнидаги хоначани ҳам бузинглар!” — дедилар. Улар уни ҳам вайрон қилдилар. Сўнгра Ҳазрат Амр хизматчидан: “Энди айтчи!” — деб сўрадилар. Хизматчи ўз бутининг аҳволини кўриб, дарҳол: “Мен Аллоҳга итоат этаман ва Исломни қабул қиламан”, — деди.
(Табақотул-Кубро, Амр ибн Осс сарияси, 2-жилд, 111-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 490-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 210-бет, Дорус-Салом)
Бу воқеа ҳам шуни тасдиқлайдики, хизматчи ёки бошқа бировни ўлдириш ҳақидаги аввалги ривоятдаги ҳикоя шубҳадан холи эмас.
Яна Ҳазрат Холид ибн Валид бошчилигида Бану Жазийма томон юборилган сария зикр этилади. Бу ҳам ҳижрий саккизинчи йил Шаввол ойида бўлган. Макка фатҳидан кейин Ҳазрат Холид ибн Валид Уззо бутини йиқитиб қайтгач, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уни Бану Жазийма қабиласига юбордилар. Бу қабила Макка ёнидаги Яламлам тарафда яшайдиган Бану Кинона қабиласининг бир шохчаси эди. Набий Акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Холидга уларни Исломга даъват этишни, лекин жанг қилмасликни буюрдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг жанг қилмаслик тўғрисидаги бу кўрсатмалари ҳар доимги асосий тамойил эди. Ҳазрат Холид ибн Валид муҳожирлар ва ансорлар ҳамда Бану Сулаймдан бўлган 350 киши билан йўлга чиқдилар.
(Табақотул-Кубро, Амр ибн Осс сарияси, 2-жилд, 112-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
У ерга борганда, одамлар ҳужум қилмоқчи бўлгандай қурол кўтариб туришганини кўрдилар. Ҳазрат Холид уларга: “Қуролларингизни ташланглар, атрофдагилар Исломга кириб бўлганлар!” дедилар. Шунда Жаҳдам номли бир киши туриб, ўз қавмига: “Эй, Бану Жазийма, қуролларингизни ташламанглар! Бу Холиддир, қурол ташлагандан кейин сизлар қўлга олинасизлар ва ўлдириласизлар. Шунинг учун мен қуролимни ташламайман”, деди. Бошқалар эса уни тинчлантириб: “Нега қонимизни тўкишга туриб олдинг? Қуролни ташла!” деб маслаҳат беришди. Охири ундан қуролини олиб қўйишди. Қуролларини ташлагандан кейин уларни қўлга олишди. Бир ривоятга кўра, ҳар бир мусулмонга бир-иккитадан асир берилди ва улар бир кеча асирда бўлиб турдилар.
(Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 755-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 215-бет, Дорус-Салом)
Шояд, улар қурол кўтаргани ва ниятлари аниқ бўлмагани учун қўлга олинган эдилар.
Нима бўлишидан қатъий назар, яна бир ривоятга кўра, Ҳазрат Холид у ерга етиб борганларида, уларни Исломга даъват этдилар. Улар эса: «Асламно» (Биз Исломни қабул қилдик) дейиш ўрнига, «сабоно, сабоно» (Биз динимизни тарк этдик, биз динимизни тарк этдик) деб айта бошлашди. Шу сабабли Ҳазрат Холид улар мусулмон эмас, деб тушунмовчиликка йўл қўйиб, уларни қатл этишга ҳукм берганлар, деган изоҳ берилади.
(Саҳиҳ Бухорий, “Ғазотлар” китоби, “Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг Бани Жазиймага Холид ибн Валидни юборишлари” боби, 4339-ҳадис)
Ибн Саъд ривоят қилади: «Ҳазрат Холид уларнинг олдига келганда: «Сизлар қайси диндасизлар?» деб сўрадилар. Улар: «Биз мусулмонмиз, намоз ўқиймиз ва ҳоказо», деб жавоб бердилар. Ҳазрат Холид яна: «Агар мусулмон бўлсангизлар, нима учун қурол кўтардингизлар?» деб сўрасалар, улар: «Биз билан араб қабилаларидан бири орасида душманлик бор эди. Шу сабабли бизга улар ҳужум қилиб қолмасин, деган хавотирда эдик ва қуролни қўлга олган эдик», дедилар. Бу ҳолат Холидни эҳтиёткор қилиб, қалбларида унга нисбатан қандайдир шубҳалар уйғотган шекилли.
(Табақотул-Кубро, Амр ибн Осс сарияси, 2-жилд, 112-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Агар бунга қандайдир изоҳ бериш керак бўлса, мана шу бўлиши мумкин. Нима бўлишидан қатъий назар, ривоятлардан маълум бўлишича, бу асирлар намоз ҳам ўқишарди ва мусулмонга ўхшаб кўринишарди. Бироқ эҳтимол, уларнинг орасида Жаҳдамнинг ўзи каби ва унга “хўп” деб қўшилган, саркашлик кўрсатган кишилар ҳам мавжуд бўлиши мумкин. Ҳазрат Холид улардан хотиржам эмасдилар. Шунингдек, баъзиларнинг “сабоно, сабоно” дейиши Ҳазрат Холидни сергаклантирди. Шу боис, у зот туннинг охирги қисмида “бу асирларни ўлдириш лозимдек туюляпти” деган фатво бердилар. Шунда баъзи мусулмонлар ўз асирларини ўлдирдилар. Лекин муҳожирлар ва ансорлардан иборат эски мусулмонлар Холиднинг бу фикрларига қўшилмадилар ва асирларини ўлдирмадилар. Ансорлар сардори Абу Усайд Соъидий Ҳазрат Холиднинг олдиларига бориб: “Булар мусулмон, уларни ўлдириш тўғри эмас”, деб айтдилар. Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Умар ва Ҳазрат Солим Мавло Абу Ҳузайфа ҳам Холиднинг фикрларига қўшилмадилар ва бошқа сафдошларини асирларни ўлдиришдан қайтардилар. Қутқарилган асирлардан бири Мадинага етиб келгач, Расули Карим саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига бориб, ҳолатни баён қилди. Шунда Пайғамбаримиз: “Холиднинг сўзига ҳеч ким қарши чиқмадими ёки тўхтатмадими?” — деб сўрадилар. Асир: “Бир оқ юзли, ўрта бўйли киши ва бир узун бўйли киши бор эди. Улар Холид билан гаплашдилар. Улардан бири бироз баланд овозда гапирди”, деди. Ҳазрат Умар ҳам ўша йиғинда ҳозир эдилар. У зот разияллоҳу анҳу: “Ё Расулаллоҳ, бири — менинг ўғлим Абдуллоҳ, яъни узун бўйли Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Умар, иккинчиси эса Солим Мавло Абу Ҳузайфадир”, дедилар.
(Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 756-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 215-217-бетлар, Дорус-Салом)
Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу воқеани эшитганларидан жуда қайғуга тушдилар ва: “Мен Холидга уларни ўлдиришни буюрмаган эдим. Мен фақат уларни Исломга даъват этишни айтгандим”, дедилар. Сўнгра Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам икки қўлларини кўтариб, икки марта Аллоҳ таоло ҳузурида шундай илтижо қилдилар:
اللھم انی ابرء الیک مما صنع خالد
«Эй, Аллоҳ! Холид нима қилган бўлса, мен Сенинг ҳузурингда ундан безорликни изҳор қиламан». Шунингдек, у зот Холид ибн Валиддан норози бўлиб: «Нега бунчалик шошма-шошарлик билан иш тутилди? Аввал яхшилаб текшириш керак эди», дедилар.
(Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 217-бет, Дорус-Салом. Саҳиҳ Бухорий, “Ғазотлар” китоби, “Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг Бани Жазиймага Холид ибн Валидни юборишлари” боби, 4339-ҳадис)
Сўнгра Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Алини Бану Жазийма қабиласига уларнинг ўлдирилган кишиларининг диятини тўлаш ва бутун масалани текшириш учун юбордилар.
Ҳазрат Али у ерга бориб, барча ўлдирилганларнинг меросхўрларига хун ҳаққини тўлаб бердилар. Шунингдек, мусулмонлар олиб қўйган барча мол-мулкни ҳам уларга қайтардилар. Ҳатто ит сув ичадиган оддий ёғоч идишини ҳам қайтариб бердилар. Ҳаммасига хун ҳаққи берилгандан сўнг Ҳазрат Алида яна бироз мол қолди. У киши Бану Жазийма аҳлидан: “Ҳали ҳам зарари қопланмаган бирон киши қолдими?” деб сўрадилар. Улар: “Йўқ!” дедилар. Шунда Ҳазрат Али қолган молни ҳам уларга бериб: “Мен бу молни Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг номларидан, на Расулуллоҳ, на сиз биладиган ҳар қандай зарарни қоплаш учун бир эҳтиёт чораси сифатида бермоқдаман”, дедилар. Ҳазрат Али Мадинага қайтиб келиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларида барча ҳолатни баён қилдилар ва: “Ҳатто энг кичик буюмларигача уларга қайтарилди. Қолган мол ҳам уларга берилди”, дедилар. Шунда Набий Карим саллаллоҳу алайҳи ва саллам жуда мамнун бўлиб, Ҳазрат Алига: “Асабта ва аҳсанта” — сен бутунлай тўғри иш қилдинг ва жуда яхши қилдинг, деб марҳамат қилдилар.
Бу воқеадан аввал Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бир туш ҳам кўрган эдилар. Бу ҳақда «Сийрат Ибн Ҳишом»да зикр қилинган. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам марҳамат қиладилар: “Мен бир тушда ҳейс (хурмо, пишлоқ ва ёғдан тайёрланган таом) еяётганимни кўрдим. Ундан бир луқма олдим ва таъми жуда ҳам мазали туюлди. Лекин уни ютиб юборганимда, бир қисми томоғимга тиқилиб қолди. Кейин Али қўлини тиқиб, уни чиқариб ташлади”. Ҳазрат Абу Бакр бу тушнинг таъбирини айтиб: “Ё Расулаллоҳ, бу сиз юборган сариялардан биридир. Ундан баъзи ишлар сизга ёқади, баъзилари эса танқидга лойиқ бўлади. Кейин сиз Алини юборганингизда, у ишни осон қилиб беради, яъни барчасини тўғрилаб қўяди”, дедилар.
(Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 756-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Саҳиҳ Муслим, Ваҳид уз-Замон таржимаси, 3-жилд, 152-бет)
Ҳақиқатан ҳам, бу сария воқеаси орқали шу туш рўёбга чиқди. «Бухорий»нинг машҳур шарҳчиси, Жамоатнинг таниқли зотларидан бири бўлган Ҳазрат Саййид Зайнул Обидийн Валиуллоҳ Шоҳ ҳазратлари «Бухорий»га ёзган шарҳларида ушбу воқеа ва ривоятларни таҳлил қилаётиб ёзадилар: “Табақот Ибн Саъд” ва “Сийрат Ибн Ҳишом”да ҳам бу сафар ҳақида зикр қилинган. Мақка фатҳидан кейин Набий Карим саллаллоҳу алайҳи ва саллам турли томонларга баъзи қўшинларни юбордилар — мақсад шу эдики, турли қабилаларнинг Исломга мойилликлари ва қизиқишлари маълум қилинсин. Бу — зўрлаб мусулмон қилиш учун эмас. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Холид ибн Валидни Бану Жазийма қабиласига юборган эдилар.
“Табақот Ибн Саъд”да бу ҳақда очиқ сўзлар билан келган:
“بعثه الی بنی جزیمة داعیا الی الاسلام و لم یبعثه مقاتلا”
Бу воқеа ҳижрий саккизинчи йил Шаввол ойида рўй берган. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уч юз элликка яқин муҳожир ва ансор билан бирга Ҳазрат Холидни Маккага яқин, Яламлам атрофида истиқомат қилувчи Бану Кинона қабиласининг Бану Жазийма уруғига юбордилар. Уларга қарши жанг қилиш учун эмас, балки Исломга даъват этиш учун юборилган эдилар. Бу қабила Исломга мойил эди. Бу сафар тарихда “Йавмул Ғумайсо” номи билан ҳам машҳур. “Ғумайсо”нинг маъноси — булоқдан чиқадиган сув. Бу Маккаи Мукаррамага яқин саҳродаги бир жой бўлиб, Бану Жазийма ўша ерда яшарди. Бу ривоятнинг ровийси Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Умар бўлиб, у киши ҳам ушбу сафарда ҳозир эдилар. У зотнинг ривоятларида воқеа қисқа қилиб баён этилган.
Ибн Исҳоқ бу воқеани тафсилоти билан баён қилган. Ундан маълум бўлишича, Бану Жазийма қабиласининг маълум бир қисми Исломни қабул қилишдан бош тортган, аммо уларнинг кўпчилиги мусулмон бўлган эди. Исломни инкор этганлар қуролланиб, уруш бошладилар. Шу сабабли Ҳазрат Холид ибн Валид уларга қарши курашдилар ва улар мағлубиятга учрагач, асирга олинди. Улардан баъзилари ўзларини муҳосарада кўриб, “сабоно, сабоно” деган сўзлар билан ўзларининг мусулмонлигини билдиришга ҳаракат қилдилар. “Сабоно” дегани — “биз собий бўлдик, яъни динимизни ўзгартирдик” маъносини англатади. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламни Маккада “Собий” деб масхараомуз тарзда чақиришарди. Одамлар “у зот ўз динини ўзгартириб олдилар” деб бу сўздан нафратланардилар. Ҳар ҳолда, уруш қилганлар очиқ ва ихлос билан Исломни қабул қилдилар, деб бўлмас эди. Улар “сабоно” сўзини ишлатиб, фақат жангда ўлдирилишдан қутилиб қолишни истаган эдилар, лекин барибир нажот топа олмадилар.
Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Умар ривоят қиладилар: “Мен Ҳазрат Холид ибн Валиднинг буйруқларига кўра асирларни ўлдирмадим. Кейин бу воқеани Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга айтдим. Шунда Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам қўлларини кўтариб, Ҳазрат Холид ибн Валиддан безорлик ва норозиликларини билдирдилар». Ибн Исҳоқ ва Ибн Саъднинг ривоятига кўра, жангчилар орасида Бану Сулайм ва Мудлиж қабилаларига мансуб кишилар ҳам бор эди. Улар ҳам Бану Кинона уруғидан бўлиб, Бану Жазийма билан аввалги жангларда уришиб, уларга зарар етказган эдилар. Бану Жазийма мусулмон лашкар сафида Бану Сулайм ва Мудлиж уруғидан одамларни кўриб, улар билан жанг қилиш учун қуролланиб чиқдилар. Ҳазрат Холид уларга: “Одамлар мусулмон бўлдилар, бу уруш нима учун? Қуролни ташланглар!” — дедилар. Лекин аввал айтилганидек, Жаҳдам номли сардор уларга маслаҳат бериб: “Қуролни ташламанглар, акс ҳолда ўлдириласизлар ёки асирга олинасизлар”, — деди. Қавмнинг баъзи кишилари эса унга қарши чиқиб:“Нега қон тўкмоқчисан? Одамлар аллақачон мусулмон бўлган-ку!” — деб уни тўхтатишга ҳаракат қилдилар.
Ибн Ҳишомнинг ривоятидан ҳам шу англашиладики, Бану Кинона уруғлари орасида аввалдан қон тўкиш ва қасос олиш масаласи ҳам бўлган. Шу сабабдан айримлари жанг қилдилар, баъзилари ўлдирилди ва асирга олинди. Бану Сулайм уруғидан бўлган жангчилар Ҳазрат Холид ибн Валид фатволарига кўра, ўз асирларидан баъзиларини эски интиқом олиш мақсадида ўлдирганлар шекилли. Улар асирларнинг Исломга кирганликларини ихлос билан эмас, балки нифоқ билан айтилган, деб ҳисобладилар. Аммо муҳожирлар ва ансорлар эса Ҳазрат Холиднинг бу фатволарини қабул қилмадилар ва асирлар: “Биз мусулмон бўлдик” деган сўзлари билан Исломни изҳор қилганларидан сўнг уларни ўлдириш ўрнига озод этдилар. Зеро, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг фатволари очиқ ва равшан эди.
Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Умар ривоятидан ҳам шу нарса маълум бўладики, асирларни ўлдириш тўғрисида Ҳазрат Холид ибн Валиднинг буйруғи эмас, фақат бир фатвоси бўлган. Аммо саҳобаларнинг кўпчилиги бу фатвога рози бўлмадилар. Агар бу буйруқ бўлганида эди, барчалари уни қабул қилган бўлардилар ва ҳеч ким унга қарши чиқмас эди. Бироқ фатво беришда Ҳазрат Холид айрим сабаблар туфайли хато қилдилар. Набий Карим саллаллоҳу алайҳи ва саллам эса бу хатоларидан қаттиқ ранжидилар. Шунинг учун Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам у зотнинг ортидан Ҳазрат Алини юбордилар. У зот бориб, ҳатто ҳар бир боланинг хун ҳақини тўлаб бердилар. Ҳатто, ўлдирилган итларнинг ҳам хун ҳақини тўлаб бердилар. «Сийрат Ибн Ҳишом»да бу ҳақда ёзилганки, тўланиши керак бўлган диятдан ташқари уларга қўшимча мол ҳам берилган.
Имом Боқир ҳам шундай деганлар: «Етказилган зарарларни қоплаб бериш Ҳазрат Али орқали амалга оширилган. Чунки Ҳазрат Холид жанг пайтида уларни ўлдириш ва асир олишга киришиб кетган эдилар. Бунинг маъноси — улар қурол ташлашганидан кейин ҳам ўлдирилдилар, дегани эмас». Ибн Саъд шу муносабат билан келтирган ривоятларидан бири — Ибн Исҳоқ орқали Ибн Абу Ҳадрад Асламийнинг ривоятидир. У киши ўша лашкарда қатнашган эдилар.
Ибн Саъднинг баёнидан маълум бўлишича, айримлар жанг қилган ва айримлари қуролланган ҳолда чиққан. Шунингдек, ривоятда шундай дейилади: «Ҳазрат Холид уларни қуролланган ҳолда кўриб: “ما بال السلاح علیکم؟” — “Сизлар нима учун қурол кўтаргансизлар?” деб сўрадилар. Улар: “Биз билан баъзи араб қабилалари ўртасида эски адоват бор. Биз сизларни «ўша қабилалардан эмасмикинсизлар» деган хавотирда эдик ва шунинг учун қуролландик”, деб жавоб бердилар. Шундан кейин Ҳазрат Холид уларни асир олишга буюрдилар. Улар қўллари боғланиб, мусулмонлар орасида тақсим қилинди.
Имом Ибн Ҳажар бу нақлни келтириб ёзадиларки, жанг қилганлар урушдан кейин ўзлари таслим бўлдилар. Имом Бухорийнинг ривоятида воқеа қисқа қилиб баён этилган. «Ғазотлар» китобида зикр этилган воқеаларда ҳам аниқ боғланиш кўринмайди. Аммо умумий тарзда шу нарса маълум бўладики, ушбу даъват сафарининг давомида юз берган бу тўқнашувда жоҳилия замонидаги қон тўкишнинг ҳам қандайдир таъсири бўлган. Фақат “сабоно” сўзига оид ихтилоф туфайли айниқса, муҳожирлар ва ансорлар очиқдан-очиқ юқоридаги фатвога қарши бўлган пайтда айрим асирларни ўлдириш мантиқдан йироқ.
Хатобийнинг айтишича, Набий Карим саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу гаплари:
اللھم انی ابرح الیک مما صنع خالد
очиқдан-очиқ шуни кўрсатадики, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Холиднинг қарор чиқаришда шошқолоқлигини ва “сабоно” сўзи билан боғлиқ масалани текширмасдан хулоса қилганини маъқул кўрмадилар. “Сабоно” деганларнинг бу билан нимани назарда тутганларини тўлиқ текшириб, аниқлаб олиш Ҳазрат Холиднинг вазифалари эди.
Имом Боқирнинг ривоятига кўра, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Алини чақириб: “Улар олдига бор ва жоҳилия гапларини ўз қадамларинг билан босиб ташла!” — дедилар. Шундан кейин Ҳазрат Али бориб, ҳар бир қурбоннинг диятини тўлаб бердилар. Бу ривоятдан ҳам шу маълум бўладики, жанг воқеасининг ортида эски адоват, гина ва қасос олиш ҳислари ҳам бор эди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг «ўтмиш гапларни босиб ташла» деганларида, қотилликка сабаб бўлган кўнгилларда эски гина борлигини англаб етган эдилар.
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳар бир қўшинни юборганларида, доимо шу кўрсатмани берганлар: «Жангга шошилманг! Аста-секинлик ва мулойимлик билан иш тутинг. Уришишдан олдин Исломга даъват қилинг. Аҳкомлар тўлиқ ва очиқ-равшан тушунтирилсин. Қаердан азон эшитилса, ўша жойга ҳужум қилинмасин». Юқорида зикр этилган воқеада эса айнан Бану Жазийма қабиласининг ўзи Исломни қабул қилиш истагини билдирган эди. Шунинг учун бу сафар очиқ-ойдин Исломга даъват этиш учун юборилган, жанг учун эмас.
Шунингдек, «Табақот ибн Саад»да ривоят қилинади: «Ҳазрат Холид ибн Валид Бану Жазийма қабиласига етиб борганларида, улардан: “Сизлар кимсизлар?” — деб сўрадилар. Улар: “Биз мусулмонмиз. Намоз ўқиймиз, Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламни ҳақ деб билдик. Ҳовлиларимизда масжидлар қурдик ва уларда азон айтамиз”, — деб жавоб бердилар. Ҳазрат Холид: “Унда нима учун қўлингизда қурол бор?” — деб сўрадилар. Улар: “Биз билан бошқа араблар ва яна бир қавм ўртасида адоват бор. Биз сизларни ўша қавмдан деб ўйладик”, — дедилар».
Юқоридаги изоҳдан кейин улар билан уришиш ҳеч бир жиҳатдан жоиз эмас эди. Шундан маълум бўладики, Яламлам атрофида турган пайтда эски адоватнинг учқуни алангаланиб, бир тараф билан уруш ҳолати юзага келган. Кейин эса жангчи кишиларнинг “сабоно” деб айтиб, Исломни изҳор этганларига қарамай, уларнинг жонлари аялмади. Шунинг учун ҳам қўшин амири бўлган Ҳазрат Холид ибн Валид маломат остида қолдилар.
Ибн Ҳишом эса Ҳазрат Холид ва Ҳазрат Абдураҳмон ибн Авф ўртасида ўша воқеадан ихтилоф ва хафалик юз берганини ҳам ёзган. Ҳазрат Абдураҳмон у зотга: «Сен Исломда жоҳилия ишини қилдинг», — дедилар. Шунда Ҳазрат Холид жавоб бериб: «Сен менга шу гапни айтиб, мендан ўз отангнинг ўчини олдинг», — дедилар. Ҳазрат Абдураҳмон: «Бу тўғри эмас, зеро, мен отамнинг қотилини ўлдириб, қасос олганман. Аммо сен эса ўз амакинг — Фокиҳа ибн Муғийранинг қасосини олдинг», — деб жавоб бердилар. Шу тортишув туфайли улар ўзаро аччиқланишди. Бу аччиқланиш ҳақидаги хабар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга ҳам етиб борди. Шунда у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Холидга: «Саҳобаларим ҳақида бундай гумон қилма! Қасамки, агар сенда Уҳуд тоғичалик олтин бўлиб, уни Аллоҳ йўлида сарф қилсанг ҳам, саҳобаларимдан фақат биттаси эрталаб ва кечқурун Аллоҳни зикр қилиш билан эришган даражага эриша олмайсан», дедилар.
«Сийрат ибн Ҳишом»да ибн Исҳоқнинг бу ривояти ҳам келтирилган. Унда зикр қилинишича, Фокиҳа ибн Муғийра Махзумий, Авф ибн Абдуавф Зуҳрий ва Аффон ибн Абдул Ас савдо мақсадида Яман тарафга бордилар. Қайтиб келаётганда, Яманда вафот этган бир жазиймалик шахснинг мол-мулкини унинг ворисларига топшириш учун олиб келдилар. Йўлда уларга Бану Жазиймадан Холид ибн Ҳишом учради. У жазиймалик шахснинг вафот этганини эшитгач, шу молга ўзи ҳақдор эканини айтди. Улар эса беришдан бош тортдилар. Шу сабабдан ораларида жанжал чиқди ва урушда Авф ибн Абдуавф ҳамда Фокиҳа ибн Муғийра ўлдирилди. Аффон ибн Абул Ас ва унинг ўғли Усмон эса қутулиб қолдилар ва Фокиҳа ибн Муғийра ҳамда Авф ибн Абдуавфнинг молларини олиб кетдилар. Кейинчалик Абдураҳмон ибн Авф имконият топиб, отаси Авфнинг қасосини олиш учун Холид ибн Ҳишомни ўлдирдилар. Қурайшлар бу воқеадан қаттиқ ғазабландилар ва Бану Жазийма қабиласига ҳужум қилиб, ўз қотиллари ва молиявий йўқотишларининг қасосини олишни хоҳладилар. Аммо Бану Жазийма уларга: “Сизнинг одамларингизнинг ўлдирилиши алоҳида шахсий воқеа, бу ишга бизнинг дахлимиз йўқ, биз билмаганмиз. Биз қурбонларнинг ва мол йўқотишнинг товонини тўлаймиз”, — дедилар. Қурайшлар уларнинг узр ва таклифини қабул қилдилар. Бу воқеа «Сийрат ибн Ҳишом»да ривоят қилинган.
Ҳар ҳолда бу воқеалар айрим нарсаларнинг замини ва сабаби бўлиб хизмат қилади, яъни нега душманликлари бор эди. Бу ҳам ана шундай воқеалардан бири бўлиб, душманликка сабаб бўлган ва шу воқеа заминида Ҳазрат Холид ибн Валид танқидга сабаб бўлган эдилар. Саҳобалар ҳам шунинг учун Ҳазрат Холиднинг қарорлари ҳақида қаноат ҳосил қилмаган эдилар. Ҳар ҳолда Ҳазрат Холид тарафларидан ҳеч қандай узр келтириш мумкин эмас. Чунки у киши фақат Исломга даъват этиш мақсадида юборилган эдилар ва бу ишда ҳеч қандай зўравонликка йўл қўймаслик керак эди. Саҳобаи киромнинг кўпчилиги унга яхши маслаҳат беришган эди, аммо у қабул қилинмади. Шунинг оқибатида Бану Сулайм қавмига кечаси асир қилиш имконияти туғилди.
Ибн Исҳоқнинг бир ривоятида Ҳазрат Холид ибн Валиднинг бу узрлари ҳам келтирилганки, у зот одамларнинг Исломни қабул қилишдан бош тортганларини кўриб, Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Ҳузофа Саҳмийнинг маслаҳатига кўра улар билан жанг қилган. Бу ҳақда Ибн Исҳоқнинг сўзлари қуйидйгича: “Баъзи одамлар шундай дейдилар: улар Ҳазрат Холидни бу қотилликдан озод қилиш мақсадида айтадиларки, Абдуллоҳ ибн Ҳузофа Саҳмий унга: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам сенга, агар улар Исломдан юз ўгирсалар, уларни ўлдиришга буюрган эдилар», — деган экан”.
Бу узр тўғри эмас, чунки амир — Холид эди, Абдуллоҳ ибн Ҳузофа Саҳмий эмас. Хато қасддан қилинган бўлсин ёки таъвил сабабли содир бўлсин, ҳар ҳолда қўшин амири бу хатога масъул эди. Хусусан, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам текширувдан сўнг Холидга қаттиқ аччиқланиб, у зотдан безорликни билдирганларидан кейин энди бизга Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шу қарорларини қабул қилиш лозим. Бу воқеа оддий воқеа эмаски, Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қарорларидан сўнг Холид тўғри қилдими ёки хато қилдими, деган баҳона қидирилсин. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан: “Сен нотўғри қилдинг” деган ҳукм чиқди ва безорлик ифодаланди — шунинг ўзи етарли. Агар узр қидирилса, у ҳолда бу иш Исломнинг дин эркинлигига оид асосий таълимотига зид келади. Чунки Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам фақат уруш қиладиганларга қарши жанг қилишга рухсат берганлар ва Исломга даъватда ҳамиша мулойимлик қилишни амр этганлар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Макка фатҳидан кейин Исломга даъват қилиш мақсадида бир нечта юришлар ташкил қилдилар ва амирларига очиқ-ойдин «урушдан сақланиш” ҳақида кўрсатмалар берилган эди.
Ғазот ва тарих китобларида аниқ зикр қилинганки, бу сафарлар фақат Исломга даъват этиш учун юборилган эди. «Сийрат ибн Ҳишом» ва «Табақот ибн Саад»да ҳам бу ҳақдаги баён бўлиб ўтди. Ҳатто аллома Табарий ҳам шундай сўзлар билан изоҳ берган: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Макка атрофига сариялар юбордиларки, улар одамларни бутпарастликдан қайтариб, Аллоҳ таолога ибодат қилишга чақиришсин. Ушбу сарияларга ҳеч қандай уруш қилиш буйруғи берилмаган эди».
Нима бўлишидан қатъий назар, ҳозирги кундаги айрим радикал уламолар айнан шу воқеаларни далил қилиб, ўлдириш ва урушга йўл қидирадилар. Аммо Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг жуда очиқ таълимотлари шуки: кимки тўғридан-тўғри уруш қилмаса, унга қарши жанг қилиш мумкин эмас. Бу жиноят ҳисобланади. Имом Бухорийнинг юқоридаги ривоятидан ҳам шу нарса тасдиқланадики, Ҳазрат Холид ибн Валид фақат Исломга даъват этиш учун Бану Жазийма қабиласига юборилган эдилар: فَدَعَاهُم إلی الإسلام (фа даоҳум илал Ислом)
У киши буйруққа итоат этиб, уларни Исломга даъват қилдилар. Аммо улар буни яхши тарзда айтолмай, ҳаяжон билан: “Биз динимизни ўзгартирдик” деб қўйдилар. Бу сўз бутун қабилага тегишли эмас эди, балки фақат айрим бир оилагагина тегишли эди. Чунки улар ўйлардиларки, эҳтимол, биздан қасос олинади. Шунинг учун қуролланиб, қарши чиқдилар. Жангдаги мағлубиятни кўргач, улар “сабоно” деб Исломни ифода қилдилар. Имом Бухорийнинг ривояти жуда ихчам ва қисқа шаклда келган бўлиб, у зот фақат ўзларининг саҳиҳлик мезонига тўғри келган ривоятни қабул қилганлар.
Жаҳдам эса ўз одамларига: “Қуролларни ташламанглар, аксинча қарши туринглар!” дея маслаҳат берган эди. Бу эса унинг аввалги қон тўкишлар сабабли хавотири борлигини кўрсатади. Ибн Исҳоқнинг илк ривоятида унинг қуйидаги сўзлари ҳам нақл қилинган: “Эй, Бану Жазийма! Эслангларки, бу Холид. Агар қуролларингизни ташласангиз, қул қилинасизлар ва кейин ўлдириласизлар”. Қабиласидан баъзи одамлар уни ушлаб: “Сен қон тўкишни хоҳлаяпсан. Одамлар аллақачон мусулмон бўлиб, қуролларини ташладилар. Жанг тугади, тинчлик ўрнатилди”, — дедилар. Улар уни тинчлантирдилар ва қўлидан қуролини олиб қўйдилар. Шундан сўнг Ҳазрат Холиднинг амрларига кўра бошқалар ҳам қуролларини ташладилар. “Сийрат ибн Ҳишом”да бу ҳолат айнан шундай баён қилинган. Бу сўзлардан шу нарса аён бўладики, Жаҳдамнинг хавотирлари беҳуда эмас экан. Маълум бўлишича, саҳобаи киром қабиланинг янги мусулмонларига Ислом таълимотини ўргатиш мақсадида у ерда бироз муддат тўхтаб қолган эдилар. Ривоятда келган “حتی اذا کان یوما امر خالدا…” (Ҳатто изо кона йавман амра Холида) деган иборадан ҳам шу маъно тушунилади. Шу ораларда нохуш ҳолат юзага келган ва қабиланинг баъзи одамлари билан уруш бўлган. Улар мағлубиятга учрагандан кейин асирга олинганлар. Асирлар мужоҳидлар ихтиёрига топширилгандан кейин эҳтимол, айрим кишиларда эски адоватлари туфайли қасос олиш имконияти туғилган ва улар асирларни ўлдириб қўйишган.
Ибн Ҳишом шу муносабат билан Иброҳим ибн Жаъфар Маҳмудий ривояти асосида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг тушлари ва Ҳазрат Абу Бакрнинг унинг тафсири ҳақида ҳам сўз юритади. Буни юқорида мен айтиб ўтганман. Унда айтилишича, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам хурма, сут ва ёғ аралаштирилган таомдан бир неча луқма еганлар, у жуда тотли эди. Лекин охирги бир луқма томоқларида тиқилиб қолди. Ҳазрат Али қўлларини тиқиб, чиқариб олдилар. Ҳазрат Абу Бакр Сиддиқ бу тушни таъбирлаб, унинг даъватчи гуруҳ билан боғлиқлигини айтдилар ва Холид хатосини тузатиш учун Ҳазрат Али юборилишини маслаҳат бердилар. Бу тушдан ҳам воқеа Бану Жазийма қабиласининг фақат чекланган бир қисмига ва муайян асирларга тааллуқли экани аён бўлади. Ҳар қандай ҳолда ҳам барча асирлар “сабоно” деганлари учун ўлдирилмаган.
Аслида, бу одамлар Исломга кирмаган эдилар ва ўтмиш қасослари ҳақидаги қўрқув уларнинг онгини шунчалик босиб турган эдики, ўзларини ҳимоя қилиш учун урушга киришдилар. Ҳазрат Холиднинг қўшини таркибидаги Сулайм ибн Мансур ва Мудлаж ибн Мурра қабиласидан бўлган айрим кишилар интиқом олиниш хавфида эдилар. Чунончи, Сулайм қабиласи кишилари кечаси ўз асирларини ўлдириб, ўч олдилар. Аммо муҳожир ва ансор саҳобаларидан ҳеч бири ўз асирларини ўлдиришмади, балки уларни озод этишди ва Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг кўрсатмалари ҳамда у зотнинг гўзал намуналарига амал қилишди.
(Саҳиҳ Бухорий тажима ва шарҳи, Ҳазрат Саййид Валиуллоҳ Шоҳ соҳиб, 9-жилд, 193-199-бетлар)
Бу изоҳни “Бухорий” шарҳида Ҳазрат Валиуллоҳ Шоҳ соҳиб ҳам ёзганлар. У зот яна қуйидаги илмий изоҳни ҳам келтирадилар. Ҳазрат Валиуллоҳ Шоҳ соҳиб дейдилар: “Бу воқеадан аниқ-равшан бўлиб қоладики, Ҳазрат Холид ибн Валиднинг ҳеч қандай ёмон ниятлари йўқ эди. У зотдан фақат ижтиҳодий хато содир бўлган ва шошма-шошарликда бир қарор чиқарган эдилар. Кейинроқ юзага келган вазият учун эса қўшин амири сифатида масъулият албатта, у зотга тегишли эди. Шу сабабдан Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Холидга ғазаб ҳам қилдилар ва Аллоҳ таоло ҳузурида ўз безорликларини ҳам билдирдилар. Аммо Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бутун воқеани текшириб чиққанларидан кейин шу нарса аниқ бўлдики, бу қотилликлар тушунмовчилик сабабли келиб чиққан. Шу сабабдан Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам қасос эмас, балки дият беришга қарор қилдилар”. Ҳазрат Холид ибн Валиднинг узр ва мулоҳазалари тингланганидан кейин Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам у зотни афв этдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам у зотни жазолаганлар, унга қарши дуо қилганлар ёки қаттиқ норози бўлиб қолганлар, деб айтиш — бу асоссиздир.
Шоҳ ҳазратлари давом этиб, ёзадилар: “Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Холидни нафақат афв этдилар, балки орадан кўп вақт ўтмасдан, у зотни Ҳунайн ғазоти учун тайёрланаётган қўшиннинг олдинги сафлари ва отлиқ қўшинлари қўмондони этиб тайинладилар.
(Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 212-224-бетлар, Дорус-Салом. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 48-бет, Нафис академияси матбааси, Карачи)
Агар норозилик шунчалик кучли бўлганида, у зотни бундай масъулиятли вазифага тайинламас эдилар. Лекин Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам у зотни айнан шу мансабга қўйдилар”.
Бундан ташқари, яна икки сария ҳақида ҳам қисқача зикр учрайди. Яламлам сарияси. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Ҳишом ибн Ос раҳбарлигида икки юз кишидан иборат сарияни Макканинг жануби-шарқида жойлашган, Макка билан Тоиф ўртасида икки кечалик масофада бўлган Яламлам томон юбордилар.
Урна сарияси. Урна — Арафот қаршисида жойлашган бир водийдир. Ривоят қилинишича, Набий Карим саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Холид ибн Саид ибн Осни уч юз кишидан иборат қўшин амири этиб, шу томонга юборган эдилар. Аммо бу сария ҳақида фақат Муҳаммад ибн Умар Воқидий зикр қилган. Бошқа машҳур сийратнавислардан ҳеч бири уни қайд этмаган. Шунинг учун ҳам бу хабарнинг саҳиҳлиги шубҳали ҳисобланади. Унинг тафсилотлари ҳам бошқа манбаларда келмаган. Фақат бир сийратнавис шундай ёзади: “Биз билганимизга кўра, ҳеч қайси тарихчи Холид ибн Саид ибн Ос қўмондонлик қилган бу қўшиннинг Урнагача бўлган ҳаракатлари ҳақида тафсилот бермаган”. Бироқ унинг Ҳузайл қабиласига юборилгани тўғрисида ихтилоф йўқ. Улар Урна водийсида истиқомат қилардилар.
(Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 224-бет, Дорус-Салом. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 35-37-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи)
Ҳар ҳолда бу воқеалар орқали Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг сийратларидан шу нарса яхши намоён бўладики, у зот ҳеч қачон қаттиққўллик қилмаганлар. Ислом душманлари “урушларда у зот одам ўлдирган” деб қилган туҳматлари нотўғри. Аксинча, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам хатоликка йўл қўйилган жойларда ҳам қаттиқ норозилик билдирганлар.
Иншоаллоҳ, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қолган ғазотлари ва сариялари ҳақида ҳам кейинроқ сўз юритилади.