МУҲАММАД РАСУЛУЛЛОҲ (С. А. В.) — ЭНГ ГЎЗАЛ НАМУНА!
أَشْھَدُ أَنْ لَّا إِلٰہَ إِلَّا اللّٰہُ وَحْدَہٗ لَا شَرِيْکَ لَہٗ وَأَشْھَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہٗ وَ رَسُوْلُہٗ۔أَمَّا بَعْدُ فَأَعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْمِ۔بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ﴿۱﴾اَلۡحَمۡدُلِلّٰہِ رَبِّ الۡعٰلَمِیۡنَ ۙ﴿۲﴾ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ ۙ﴿۳﴾ مٰلِکِ یَوۡمِ الدِّیۡنِ ؕ﴿۴﴾إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسۡتَعِیۡنُ ؕ﴿۵﴾اِہۡدِنَا الصِّرَاطَ الۡمُسۡتَقِیۡمَ ۙ﴿۶﴾ صِرَاطَ الَّذِیۡنَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡہِمۡ ۬ۙ غَیۡرِ الۡمَغۡضُوۡبِ عَلَیۡہِمۡ وَ لَا الضَّآلِّیۡنَ﴿
Ҳунайн ғазотига тегишли воқеаларни айтиб бераётган эдим. Бунинг яна-да тафсилоти қуйидагича: Ҳунайн жангида Аллоҳ таоло тарафидан фаришталар деб аталадиган қўшинларнинг туширилиши зикр этилган. Шунинг учун Ҳунайн ғазоти ҳақида сўзларкан, Аллоҳ таоло Қуръони Каримда шундай дейди:ا َٔعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْم۔ ثُمَّ اَنۡزَلَ اللّٰہُ سَکِیۡنَتَہٗ عَلٰی رَسُوۡلِہٖ وَ عَلَی الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَ اَنۡزَلَ جُنُوۡدًا لَّمۡ تَرَوۡہَا وَ عَذَّبَ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا وَ ذٰلِکَ جَزَآءُ الۡکٰفِرِیۡنَ (التوبۃ :26)“Сўнгра Аллоҳ Пайғамбари ва мўминларга Ўз таскинини туширди ва сизлар кўролмайдиган қўшинларни нозил қилди ва кофир бўлганларни азоблади. Ва кофирларнинг жазоси мана шундай бўлади”. (Тавба сураси: 26)
Муфассирлар ва сийратшунослар бу жангда фаришталарнинг туширилиши ҳақида турлича фикр юритишган. Баъзиларнинг фикрича, фаришталарнинг туширилиши фақат мўминлар учун хушхабар ва уларнинг қалбларини таскин топдириш учун бўлган, акс ҳолда, фаришталар жангда амалда иштирок этишмаган. Бу тасаввур баъзи саҳиҳ ҳадисларга зиддир. Саҳиҳ ривоятга кўра, фаришталар жангда амалда иштирок этишган, аммо бу ерда бир савол туғилади: ёрдам учун битта фаришта кифоя эди, унда нима учун минглаб фаришталар туширилди? Имом Ибн Касир “Саҳиҳайн”да мазкур жанг пайтида фаришталарнинг туширилиши ҳақидаги ҳадисларни келтиргандан сўнг: “Аллоҳ тарафидан фаришталарнинг туширилиши ва мўминларга бу ҳақда хабар берилиши хушхабар сифатида эди, аслида эса Аллоҳ бусиз ҳам Ўз душманларига қарши мусулмонларга ёрдам бериши мумкин эди”, дейди. Шунинг учун У Зот: “Ёрдам фақат Аллоҳдандир” деган ва “Муҳаммад” сурасида эса: “Аллоҳ хоҳласа, Ўзи ўша кофирлардан ўч олади, лекин У синайди”, деб марҳамат қилган.
(Ал-Фазл интернэшнал, 24-29-июль, 2023, 8-9-бет, 7-июль 2023 йилги жума хутбаси)
Ҳазрат Масийҳи Мавъуд алайҳиссалом ҳам буни таъкидлаганлар. У зот алайҳиссалом айтадиларки, Қуръонда фаришталарнинг ёрдами ҳақидаги хушхабар мўминларнинг қалбларини таскин топдириш ва урушда қўрқмасликлари учун келтирилган. Шунинг учун Аллоҳ таоло Қуръонда мўминларга ваъда бериб, уларга беш минг фаришта билан ёрдамга келишини хушхабар қилди. Бу рақамни кўпайтириб кўрсатиш хушхабар учун эди, гарчи фаришталардан биттаси ҳам Парвардигорининг амри билан ерни ағдар-тўнтар қилишга қодир. Бунинг учун беш мингта эмас, балки бешта ҳам керак эмас, лекин Аллоҳ таоло уларга буюк ғалабани кўрсатишни истаган ва шунинг учун ёрдам берувчиларнинг кўплигини билдирувчи сўзни танлаган ва айнан шу мақсадда фойдаланган.
(Ат-Таблийғ, Руҳоний хазойин, 5-жилд, 448-бет)
Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу ҳам “Тафсири Сағийр”да бу ҳақда қисқача изоҳ берганлар. “Оли Имрон” сураси 127-оятининг изоҳида шундай ёзадилар: “Фаришталарнинг зикр этилиши фақат туш ёки кашфда бу хушхабарни олиш орқали инсоннинг шижоати ортиши учундир, асл мақсад эса Аллоҳ таолонинг ёрдам беришидир. Яъни, бу ҳам кашфий ҳолатда намоён бўлган”.
(Тафсийри Сағийр, 96-бет, Оли Имрон сурасининг 127-ояти қисқача тафсири)
Кейин бошқа бир жойда у зот разияллоҳу анҳу шундай дейдилар: “Яхшилаб ёдингизда тутингки, ўлишга тайёр бўлган инсонни ҳеч ким ўлдира олмайди. Ҳақиқий ўлимни қабул қиладиган жамоа фақат пайғамбарлар жамоасидир. Уни ўлдира оладиган бирор кимса борми? Асло йўқ! Абадий ҳаётга эришишнинг асл моҳияти шундаки, инсон Аллоҳ учун ўлимни қабул қилсин. Ва қачонки инсон шу ниятда ўрнидан турса, Аллоҳ таолонинг фаришталари уни тирилтириш учун ўрнидан туришади. Гўё кураш бошланади: инсон Аллоҳ йўлида ўлимга эришишга ҳаракат қилади, аммо фаришталар уни тирик сақлаб қолишга ҳаракат қиладилар. Қачонки Аллоҳнинг бандаси: “Мен Аллоҳ учун ўлишни истайман”, деса, Аллоҳ таолонинг барча фаришталари: “Биз унинг ўлишига йўл қўймаймиз”, дейдилар ва охирида фаришталар ғолиб келадилар. Банда ўлишни истаб, ўзини ўлимга олиб борадиган ҳолатларга солади, аммо ўлмайди. Ҳунайн воқеасини кўриб чиқинг: душман ҳужум қилиб олдинга интилганда, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ёнларида фақат ўн икки киши бор эди, қолганлари душманнинг ўқларидан тарқалиб кетишганди. Ўшанда Ҳазрат Аббос: “Ё Расулаллоҳ, бироз ортга чекинсангиз!” деган эдилар. Аммо Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам уловларини олдинга ҳайдаб, олдинга интилишда давом этиб:
اَنَا النَّبِیُّ لَا کَذِب اَنَا ابْنُ عَبْدِالْمُطَّلِبْ
«Мен — Аллоҳнинг ҳақиқий Пайғамбариман! Мен қандай қилиб ортга юз ўгиришим мумкин?!» Бу инсонийликни унутиб, Аллоҳ таолонинг ҳузурига олиб келадиган калима эди. Тўрт минг ўқчига қарши бир киши «мен бу ердан кетмайман» дейди. Бу инсон эмас, балки Аллоҳнинг Ўзи гапираётган эди. Ўшанда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мен — Абдулмутталибнинг ўғлиман, мен — инсонман», дедилар. Шундай қилиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мен Аллоҳ йўлида ўлишни истайман», деганларида, Аллоҳ таолонинг фаришталари тушди ва Ҳунайн жангидаги мағлубият ғалабага айланди ва у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам жанг майдонидан ғолиб бўлиб қайтдилар».
(Хутботи шуро, 1-жилд, 612-613-бетлар, 1935-йилги Шуро мажлиси, Нашр ва Ашоат Назорати, Қодиён, 2013-йил)
Душманнинг мағлубияти ва қочиши ҳақидаги бу тафсилотлар аввалроқ баён қилинганди. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам ансорларни чақирганларида, улар қайтиб келиб, шижоат билан жанг қилишда давом этдилар. Шу билан бирга, Набийи Акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам дуо қилиб, мушрикларга қараб бир ҳовуч шағал отдилар. Натижада, «бугунгача Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам жангчи қавм билан тўқнашмаганлар ва биз билан тўқнашса, жангда нима бўлишини кўрсатамиз», деб даъво қилган ва ҳақиқатан ҳам араб қабилаларининг энг кучлиларидан бўлган Ҳавозин қабиласи (бу гаплари шунчаки гап эмас, ҳақиқатан ҳам кучли қабила эди) бироз вақт ўтмай мағлубиятга учраб, қоча бошлади. Уларнинг ҳеч бири ўз хотинлари, болалари ва мол-мулки ҳақида ўйламай қолди. Мусулмонлар қўлидан кўп одамлар ўлдирилди, минглаб одамлар асир олинди ва қочг(анларнинг кўп қисми Автос томонга қочди.
Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 530-531-бетлар ва 4-жилд, 19-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Бу жангда юзлаб Ҳавозин қабиласидан одамлар ўлдирилди. Ҳазрат Абу Талҳа 20 нафар мушрикни ўлдирдилар. Шунингдек, «Автос сария»сида 300 нафар мушрик ўлдирилди.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 285-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Ҳавозин қочиб кетганига қарамай, Сақиф қабиласининг жангчилари то улардан 70 киши ўлдирилмагунча қаҳрамонларча жанг қилишда давом этдилар. Уларнинг энг охирги байроқдори Усмон ибн Абдуллоҳ эди. У ўлдирилгач, Сақиф қабиласи ҳам қочиб кетди. Усмоннинг ўлдирилгани ҳақидаги хабар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга етгач, у зот Ислом душмани ҳақида: «Аллоҳ уни Ўз раҳматидан узоқлаштирсин, у Қурайшга қарши адоватда эди», дедилар. Ва уни ўлдирган Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Абу Умайя учун эса Аллоҳдан раҳмат сўрадилар. Ҳазрат Абдуллоҳ: «Мен Аллоҳ таоло менга шу ҳолатда шаҳидлик насиб этилишини умид қиламан», дедилар. Демак, у зот Тоиф қамали пайтида шаҳид бўлдилар. Баъзи ривоятларга кўра, охирги байроқдор Усмон ибн Абдуллоҳни Ҳазрат Али ўлдирганлар.
(“Ғазотлар”, Воқидий, 3-жилд, 911-912-бетлар, Олим ул-кутуб. Табақотул-Кубро, 6-жилд, 55-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 531-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 334-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Бироқ биринчи ривоят батафсил келтирилган. Бу жангда тўрт саҳоба шаҳид бўлди. Уларнинг исмлари: Ҳазрат Умму Айманнинг ўғли Айман ибн Убайд — бу Умму Айман Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга энагалик қилган аёл эди. Суроқа ибн Ҳорис — бу ансорий саҳоба эди, у зотнинг ўғли Ҳориса ибн Суроқа Бадр жангида шаҳид бўлган эди. Язид ибн Замъа — дастлаб Исломни қабул қилганлардан бири эди ва жоҳилиятда ҳам Қурайшда юқори мартабага эга эди. Қурайш муҳим ишларда у киши билан маслаҳатлашарди. У зот мўминлар онаси Ҳазрат Умму Саламанинг жияни эдилар. Жанг майдонида отининг ҳуркиб кетиши боис шаҳид бўлдилар. У зот ерга йиқилиб, отининг остида қолиб кетдилар. Баъзилар у зотнинг Тоиф жангида шаҳид бўлганларини айтадилар, бу ҳақда ҳам кейинроқ гап кетади. Тўртинчиси — Ҳазрат Абу Омир эдилар, у зотнинг тафсилоти ҳам кейинроқ «Автос сария»сида келади.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 284-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр. Усдул ғоба, 5-жилд, 453-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳазрат Оиз ривоят қиладилар: «Ҳунайн жангида пешонамга бир ўқ тегди ва қон оқиб, юзим ҳамда кўкрагимга ёйилди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам муборак қўлларини менинг юзимдан то қорнимгача суртдилар ва ўзлари қонни тозаладилар, шунда қон дарҳол тўхтади. Шундан сўнг у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам мен учун дуо қилдилар». Баъзи ривоятчилар Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қўллари теккан жойларда муборак излари кейин ҳам қолганини айтадилар.
(Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 162-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 5-жилд, 457-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Отлиқ қўшин бошлиғи Ҳазрат Холид ибн Валид жангнинг дастлабки босқичида қаттиқ яраланган эдилар. Аввалроқ айтилганидек, қўшин тарқаб кетганда, у зот йиқилиб тушган эдилар. Бир ровий ҳикоя қилади: «Мушриклар мағлуб бўлгач ва мусулмонлар ўз чодирларига қайтганларида, мен Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламни одамлар орасида юриб: «Ким мени Холид ибн Валид олдига етказади?» деб сўраётганларини кўрдим. Холиднинг ёнига борганларида, у зот эгар суянчиғига суянган ҳолда эдилар. Ҳузур саллаллоҳу алайҳи ва саллам Холиднинг ёнига ўтириб, ярасини кўриб, муборак сўлакларини суртдилар, шунда у тузалиб қолди». Бундан ташқари, Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Абу Авфо, Ҳазрат Абу Бакр Сиддиқ, Ҳазрат Умар, Ҳазрат Усмон ва Ҳазрат Али ҳам яраланган эдилар».
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 279-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 162-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ас-Сийра ан-Набавия, 2-жилд, 504-бет, Ал-улум вал Ҳикам мактабаси, 1914-й.)
Макка ва Мадина аҳлига Ҳунайн ғалабаси ҳақида хушхабар юборилди. Дастлаб, Ҳунайн майдонидан қочган баъзи мусулмонлар Маккага бориб, мусулмонлар мағлубиятга учраганлигини ва Аллоҳ сақласин, Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўлдирилганликларини айтишганди. Бу хабардан Маккадаги мунофиқлар ва қалбларида адоват бўлганлар жуда хурсанд бўлишиб: «Энди араблар ўз ота-боболарининг динига қайтадилар», дейишди. Бу вазиятда Макка амири Атоб ибн Усайд катта жасорат ва мардлик кўрсатиб, Макка аҳлига мурожаат қилиб шундай дедилар:
إِنْ قُتِلَ مُحَمَّدٌ فَإِنَّ دِيْنَ اللّٰهِ قَائِمٌ، وَالَّذِيْ يَعْبُدُهٗ مُحَمَّدٌ حَيٌّ لَا يَمُوْتُ
Яъни: «Агар Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам шаҳид бўлган бўлсалар ҳам, Аллоҳнинг дини доимо қолади ва Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам ибодат қилган Зот (яъни, Аллоҳ таоло) — абадийдир, У — тирик ва доим тирик қолади, ҳеч қачон ўлмайди». Ва кўп ўтмай Ҳунайндан мусулмонларнинг ғалабаси ва Бану Ҳавозиннинг қаттиқ мағлубиятга учраганлиги ҳақидаги хушхабар ҳам келди. Шунингдек, Мадинага ҳам мусулмонларнинг мағлубиятга учраганлиги ҳақидаги хабар аввалроқ етиб келган эди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ғалаба хушхабарини етказиш учун Ҳазрат Наҳийк ибн Авсни жўнатдилар. У киши шундай ҳикоя қиладилар: «Мен кечқурун йўлга чиқдим. Йўлда ҳам одамлар: “Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг лашкарлари шундай мағлубиятга учрадики, бундан олдин ҳеч қачон бундай мағлубият кўрилмаган, Молик ибн Авфнинг лашкари Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг лашкарлари устидан ғолиб келди”, дердилар. Мен уларга: «Буларнинг ҳаммаси ёлғон, балки Аллоҳ Ўз Набийсига ғалаба берди ва уларнинг хотинлари ва болаларини асир қилиб берди», дедим». У киши айтадиларки, мен бу хабарни бериб-бериб, уч кунда Мадинага етдим ва бу вақтга қадар ҳеч қачон бунчалик тез юрмаган эдим, яъни узлуксиз тез ҳаракат қилгандим. Мадинага етиб келиб: «Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам Аллоҳнинг инояти билан саломатдирлар ва мусулмонлар катта ғалабага эришдилар», деб эълон қилдим. Ва мен у ердан кетганимда, мусулмонлар ғанимат молларини йиғиб бўлган эдилар ва баъзилари йиғишда давом этардилар». Кейин у зот азвожи мутаҳҳарот уйларига бориб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саломатликлари ҳақида уларга ҳам хушхабар бердилар ва бундан ҳамма Аллоҳга шукр қилиб, хурсанд бўлишди.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 320, 340-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 508-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 280-282-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Аранг жонини сақлаб, жанг майдонидан қочган Бану Ҳавозиннинг саркардаси Молик ибн Авф шериклари билан бирга бир тоғ довонида тўхтаб қолди. У: «Заиф кишилар ва биродарларингиз етиб олгунча тўхтанг!» деди. Ҳазрат Зубайр ибн Аввом уларни кўриб қолганда, уларга ҳужум қилдилар ва Молик у ердан қочиб, Сақиф қалъасига кириб олди.
(Ас-сийра ан-набавиййа», Ибн Ҳишом, 771-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 333-334-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Муҳаллам ибн Ясоманинг бир кишини ўлдиргани ва унинг дияси ҳақидаги воқеанинг тафсилотлари қуйидагича: Макка фатҳи ҳақидаги нутқда ундан олдинроқ, «Изм сария»си тафсилотида бир саҳоба — Муҳаллам ибн Ясома ўтиб кетаётиб, «Ассалому алайкум!» деган бир кишини унинг салом беришига қарамай, ўлдириб қўйганлиги ҳақида айтилган эди. Ушбу воқеа ҳақида баъзи қўшимча тафсилотлар шундай баён қилинади: «Ҳунайн ғазотидан кейин Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Тоиф ғазотига йўл олаётганларида, бир куни пешин намозидан сўнг бир дарахт тагида ўтирган эдилар. Уяйна ибн Ҳисн туриб, ўлдирилган Омир ибн Азбат ал-Ашжаъийнинг хунини талаб қилди. У билан бирга Ақраъ ибн Ҳобис ҳам турди, у Муҳаллам ибн Ясомани ҳимоя қилмоқчи эди. Иккаласи ҳам Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам олдиларида баҳслаша бошлашди. Уяйна: «Ё Расулаллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен қотилни кечирмайман! У бизнинг аёлларимизга қандай қайғу солган бўлса, мен ҳам унинг аёлларига шундай қайғу келтираман», деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: «Дия ол, элликта туяни ҳозир ол, элликта туяни эса Мадинага етиб келганингда, оласан!» дедилар. Лекин Уяйна дия олишдан бош тортди. Нима бўлишидан қатъий назар, баъзи музокаралардан сўнг улар дияни қабул қилдилар. Қотил Муҳаллам бир четда турарди ва қасос учун тайёр эди, «энди менинг ўлимим келди» деб ўйларди. Дия ва бошқа нарсалар ҳал бўлгач, Муҳаллам туриб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ёнларига бориб ўтирди. Унинг кўзларидан ёш оқарди. У: «Сизга етиб келган хабардан Аллоҳ олдида тавба қиламан, сиз ҳам мен учун мағфират сўрасангиз!» деди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сенинг исминг нима?» деб сўрадилар. У: «Муҳаллам ибн Ясома» деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сен Исломнинг бошида уни ўлдирдингми, яъни у келганида: «Ассалому алайкум!» деди, шунга қарамай, сен уни ўлдириб қўйдингми?» деб сўрадилар ва баланд овозда: «Ё Аллоҳ, Муҳалламни кечирма!» дедилар. Бу сўзни ҳамма эшитди. Муҳаллам яна: «Ё Расулаллоҳ, мен кечирим сўрайман, сиз ҳам мен учун кечирим сўрасангиз!» деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам яна баланд овозда, одамлар эшитиши учун: «Ё Аллоҳ, Муҳаллам ибн Ясомани кечирма!» дедилар. У учинчи марта ҳам айтди ва Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам учинчи марта ҳам ўша жавобни такрорладилар. Кейин Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: «Менинг олдимдан туриб кет!» дедилар. У ўрнидан туриб, кўз ёшларини ридоси билан арта бошлади. Ибн Исҳоқнинг ривоятида айтилишича, Муҳаллам қабиласи одамлари: «Кейинчалик Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унинг учун мағфират ҳам сўраганлар», деб ҳикоя қилишади.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 339-340-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сунани Аби Довуд, «Диялар» китоби, «Имом қонни афв этиши» ҳақидаги боб, 4503-ҳадис. Сунани Ибн Можа, «Диялар» китоби, «Қасддан қотиллик …» боби, 2625-ҳадис)
Автос сариясининг тафсилоти қуйидагича: Ҳунайн майдонида қаттиқ мағлубиятга учрагач, Бану Ҳавозин қўшини юзлари қаерга қараса, ўша ёққа қоча бошлади. Уларнинг бир қисми, жумладан, Бану Ҳавозиннинг саркардаси Молик ибн Авф ҳам Тоиф томонга қочди ва Тоиф қалъасидан паноҳ топди, бир қисми эса Автос водийсида тўпланди ва бир қисми Нахла томонга қочди. Автос Ҳунайн яқинидаги водий номидир. Бану Ҳавозин ўз хотинлари, болалари ва барча мол-мулклари билан ҳужум қилган эдилар ва ўзлари қочиб кетдилар, энди буларнинг ҳаммаси ғанимат моли сифатида мусулмонларнинг қўлига тушди. Ислом тарихида шу пайтгача мусулмонлар олган энг катта ғанимат моли эди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам барча асирларни ва ғанимат молларини Масъуд ибн Амр Ғифорий назорати остида Жиърона деган жойга жўнатдилар ва ўзлари бутун қўшин билан Тоифга йўл олдилар. Ҳазрат Абу Омир Ашъарий (унинг исми Убайд ибн Сулайм эди) бошчилигидаги бир қўшинни Автосга жўнатдилар. Бу қўшинда Абу Мусо Ашъарий ва Салма ибн Акваъ ҳам бор эди. Ҳазрат Абу Омир душманни яккама-якка жангга чақирдилар. У ерда душманнинг ҳарбий салоҳияти билан машҳур бўлган ўнта биродар бор эди. Биринчи бўлиб, бу ўн нафар биродар яккама-якка жангга чиқди. Биринчи бир биродар келди. Абу Омир аввал уни Исломга даъват қилди, лекин у жангни афзал кўрди. Абу Омир «اَللّٰہُمَّ اشْہَدْ عَلَیْہ» яъни, ё Аллоҳ, бунга гувоҳ бўл! деди ва унинг бошига шундай зарба бердики, у икки бўлакка бўлиниб, ерга қулади. Кейин иккинчи биродар келди, Абу Омир уни ҳам Исломга даъват қилди, у рад этгач, у билан жанг қилди ва у ҳам ўлдирилди. Шундай қилиб, кетма-кет тўққиз биродар ўлдирилди. Ўнинчи биродар келганида, Абу Омир одатдагидек «اَللّٰہُمَّ اشْہَدْ عَلَیْہ» деб унга зарба беришга тайёрланаётган эди, у: «اَللّٰہُمَّ لَا تَشْہَدْ عَلَیَّ» яъни, ё Аллоҳ, менга гувоҳ бўлма! деди ва гўё Исломни қабул қилаётгандек кўрсатди. Буни эшитиб, Абу Омир қиличини туширди ва уни қўйиб юборди, лекин у қайтиб, Абу Омирга ҳужум қилди. У алдади. Баъзи ривоятларга кўра, у Абу Омирни шаҳид қилган, лекин бошқа ривоятларга кўра бу тўғри эмас, чунки Абу Омирни шаҳид қилган кишини Ҳазрат Абу Мусо Ашъарий ўша заҳотиёқ ўлдириб ташлаганлар. Энг тўғри ривоят шуки, бу ўнинчи биродар кейинчалик Исломни қабул қилган ва жуда яхши мусулмон бўлиб қолган. Ва айтилишича, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уни кўрганларида: «ھٰذَا شَرِیْدُ اَبِی عَامِر» яъни, бу — Абу Омирнинг қиличидан омон қолган киши, дер эдилар.
Ҳар ҳолда, Ҳазрат Абу Омир жасорат билан жанг қилишда давом этдилар ва у зотнинг қиличлари билан тўқнашган ҳар бир киши ўлдирилди. Охирида Ҳорис Жашмийнинг икки ўғли — Ало ва Авфо у зотга ўқ ёмғирини ёғдиришди. Бир ўқ у зотнинг кўксига, бир ўқ эса тиззаларига тегди. Баъзи ривоятларга кўра, ўқ отган киши Дурайд ибн Самманинг ўғли Салма эди. Абу Мусо Ашъарий айтади: «Мен Абу Омирдан: «Сизга ким ўқ отди?» деб сўрадим. У зот бир кишига ишора қилдилар. Мен унинг изидан бордим, шунда у қочиб кетди. Мен уни чақирганимда, у тўхтади. Кейин биз қиличбозлик қилдик ва мен уни ўлдирдим. Қайтиб келиб, Абу Омирга: «Аллоҳ қотилингизни жаҳаннамга юборди», дедим. Абу Омир менга: «Ўқимни чиқариб ол!» дедилар. Ўқ ҳали ҳам таналарида эди. Мен ўқни чиқариб олганимда, ярадан сув отилиб чиқди. Бу яра чуқур эканлигини ва энди умид йўқлигини билдирди». Абу Мусо Ашъарий айтади: «Абу Омир менга: «Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламга менинг саломларимни етказинг ва Ҳузур саллаллоҳу алайҳи ва салламдан мен учун истиғфор ва мағфират сўрашларини илтимос қилинг. Менинг отим ва қуролларимни ҳам Ҳузур саллаллоҳу алайҳи ва салламга топширинг!» деди ва мени ўзига ворис қилиб тайинлади ва байроқни менга топширдилар, бироз вақт ўтмай, у зот вафот этдилар».
Абу Мусо Ашъарий уларга қарши жанг қилди ва душман мағлубиятга учраб, у ердан қочиб кетди. Уларнинг баъзи одамлари ўлдирилди. Абу Мусо у ердан ҳам ғанимат моил ва асирлар билан Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келди. Абу Мусо Ашъарий шундай ҳикоя қилади: «Мен Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келганимда, у зот арқондан тўқилган, устига ҳеч нарса тўшалмаган каравотда ётардилар. (Лекин «Бухорий» ва бошқа баъзи ривоятларга кўра, устларига бирор нарса тўшалган эди), лекин ўша арқонларнинг излари Набийи Карим саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг муборак таналарида кўриниб турарди. Мен Автос жангининг тафсилотларини ва Абу Омирнинг шаҳид бўлганини айтдим ва унинг учун дуо қилишларини сўрадим. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам сув келтиришни буюриб, таҳорат қилдилар, сўнгра икки қўлларини кўтариб дуо қилдилар:
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِعُبَيْدٍ أبي عَامِرٍ۔ اَللّٰهُمَّ اجْعَلْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَوْقَ كَثِيْرٍ مِنْ خَلْقِكَ مِنَ النَّاسِ
Яъни: «Эй, Аллоҳ, Убайд Абу Омирни кечиргин! Эй, Аллоҳ, қиёмат кунида Ўз хилқатингдаги одамлар ичидан унга юқори даржа бергин!» Абу Мусо Ашъарий айтади: «Мен: «Ё Расулаллоҳ, мен учун ҳам мағфират сўрасангиз!» дедим. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам мен учун ҳам дуо қилдилар:
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِعَبْدِ اللّٰهِ بْنِ قَيْسٍ ذَنْبَهٗ وَأَدْخِلْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُدْخَلًا كَرِيْمًا
Яъни: «Эй, Аллоҳ, Абдуллоҳ ибн Қайснинг (Абу Мусо Ашъарийнинг исми шундай эди) гуноҳини кечиргин ва қиёмат кунида унга эъзозли жой ато этгин!»
(Ас-сийра ан-набавиййа», Ибн Ҳишом, 772-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 6-жилд, 206-207-бетлар, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 331-334-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Шарҳуз-Зарқоний, 3-жилд, 532-533-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Тарихул Хамис, 2-жилд, 523-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Саҳиҳ Бухорий, “Ғазотлар” китоби, “Автос ғазоти” боби, 4323-ҳадис)
Сўнгра Зул-каффайн томонга юборилган «Туфайл ибн Амр Давсий сарияси» ҳақида сўз кетади. Бу воқеа ҳижрий саккизинчи йилнинг Шаввол ойида бўлган. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳунайндан Тоиф томон йўл олаётганларида, Туфайл Давсийни Зул-каффайн номли бутни синдириб ташлаш учун жўнатдилар. Ҳазрат Туфайл Давс қабиласидан бўлиб, ўз қабиласининг машҳур шоири, доно ва зукко кишиси эди. У Макка даврида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан учрашган ва ўша заҳоти Исломни қабул қилган эди. Айтилишича, Ҳунайн жангидан сўнг у Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан Зул-каффайн номли бутни синдириш учун юборилишини сўраган. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уни бу юришга амир этиб тайинладилар ва унга қуйидагича насиҳатлар қилдилар: «Саломни кенг ёйинг. Одамларни тўйдиринг, уларни оч қолдирманг. Аллоҳ таолодан худди виқорли инсон ўз оиласидан уялганидек уялинг. Ҳар бир хато ёки гуноҳдан кейин дарҳол яхшилик қилинг, чунки яхшиликлар гуноҳларни ўчиради». У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу насиҳатларни қилгач: «Ўз қавмингизни ҳамроҳ қилиб олинг ва бу ишни адо этгач, Тоифга қайтиб келинг!» дедилар. Шундай қилиб, Ҳазрат Туфайл ўз қавмидан тўрт юз кишини олиб, ёғочдан ясалган бу бутни ёқиб юбордилар ва ўша пайтда қуйидаги шеърларни ўқидилар:
«Эй Зул-каффайн, эшит, мен сенга ибодат қилувчилардан эмасман, чунки сен эндигина яратилгансан, биз эса сендан ҳам олдин туғилганмиз. Қара, мен сенинг ичинг ва сиртингни олов билан тўлдирдим!» Бу юришни муваффақиятли адо этгач, улар Тоифга қайтиб келишди. Ҳузур саллаллоҳу алайҳи ва саллам Тоифга етиб келганларига тўрт кун бўлган эди. Ҳазрат Туфайл ўзлари билан тўрт юз нафар жасур жангчини ҳам олиб келган эдилар, улар ўша пайтдаги замонавий ҳарбий қуроллар, яъни манжаниқ ва даббобани ҳам олиб келишган эди. (Манжаниқ — бу катта тошларни отиш учун мўлжалланган, замбаракка ўхшаш бир восита. Даббоба эса ёғочдан ясалган мустаҳкам ёпиқ қадимги қамал машинасига ўхшаш восита бўлиб, бугунги кундаги зирҳли енгил автомобилларга ўхшайди). Унинг остидан бир неча киши кириб, душман қўлидан ҳимояланган ҳолда қалъа деворигача етиб боришарди ва деворни бузишарди. Бу қуроллар биринчи марта Тоиф ғазотида ишлатилган.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 337-339-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Табақотул-Кубро, 119-120-бетлар, 2-жилд, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат Фарҳанги, 120-бет, Завор академияси Карачи. Феруз ул-Луғот, 1291-бет, Феруз Санз Лоҳўр)
Тоиф ғазоти ҳижрий саккизинчи йилнинг Шаввол ойида бўлиб ўтган. Тоиф Маккадан шарқда жойлашган машҳур шаҳар бўлиб, тахминан 90 километр узоқликда жойлашган. Тоиф жуда мустаҳкам жой эди, унинг атрофида ҳимоя учун девор бўлганлиги сабабли Тоиф деб аталган. У ерда яшовчи Сақиф қабиласи жуда жасур ва ботир бўлиб, бутун Арабда машҳур эди ва Қурайшга тенг келарди. У ернинг раиси Урва ибн Масъуд Абу Суфённинг қизига уйланган эди. Макка мушриклари: «Қуръон агар нозил бўлса, Макка ёки Тоифнинг раисларига нозил бўлиши керак эди», дейишарди. У ердаги одамлар жанг санъатини яхши билишган. Улар: «Қуръон Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламга нозил бўлишига қарамасдан катта одамга нозил бўлиши керак эди. Катта одамлар эса бу икки жойда яшайдилар», дердилар. Бу ердаги одамлар жанг санъатидан ҳам хабардор эдилар. Нима бўлганда ҳам, у ерда мустаҳкам қалъа бор эди, шаҳар аҳолиси бир йиллик озиқ-овқат захирасини тўплаган эди. Қалъанинг атрофига манжаниқлар ўрнатилган ва ҳар жойда моҳир ўқчилар жойлаштирилган эди. Бу ғазот аслида Ҳунайн ғазотининг давоми эди, чунки Ҳавозин ва Сақифнинг мағлуб бўлган кўпчилик аъзолари ўз саркардалари Молик ибн Авф Насрий билан бирга Тоифга қочиб, қалъага қамалиб олишган эди. Шунинг учун Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳунайн жангидан бўшаб, барча ғанимат молларини ва олти мингдан зиёд асирларни (қуллар ва чўрилар) Макка яқинидаги Жиърона деб номланган водийга юбордилар ва ўзлари Тоиф томон йўл олдилар. Жиърона ҳам Макка ва Тоиф йўлидаги Макка яқинида жойлашган қудуқ номидир. У Маккадан тахминан 17 мил узоқликда жойлашган. Бу ғанимат молларига Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Будайл ибн Варқани ёки Ҳазрат Масъуд ибн Амр Ғифорийни назоратчи этиб тайинладилар.
(Сийратун-Набий, Шиблий Нуъмоний, 1-қисм, 360-бет, Исломия Мактабаси, 2012. Ар-Раҳийқул махтум, 567-бет, ал-Мактабат ул-Салафия Лоҳўр, 2002. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 338-339-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат Фарҳанги, 88, 178-бетлар, Завор академияси, Карачи)
Ҳар ҳолда, у киши Ҳазрат Холид ибн Валид бошчилигидаги минг кишилик қўшинни олдинга жўнатдилар. Улар у ерга етиб келиб, қалъадагилар билан, яъни Тоифдагилар билан музокара ўтказишга ҳаракат қилдилар, лекин қалъадагилар рози бўлишмади. Ҳазрат Холид ибн Валидни жўнатгандан сўнг Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўзлари ҳам Тоифга йўл олдилар. Йўлларни яхши биладиган кишилар қўшин олдида юриб бордилар. Йўлда Ҳунайн жангида душман қўшинининг саркардаси Молик ибн Авфнинг қалъаси бор эди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Бу ерда бирор киши яшайдими?» деб сўрадилар. «Бўш», деб айтишди. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уни бузиб ташлашни буюрдилар. Сўнгра сафарни давом эттириб, Тоифга етиб келдилар ва Тоиф қалъаси ёнига чодир тикиб, уни қамал қилдилар.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 382-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ар-Раҳиқул махтум, 567-бет, ал-Мактабат ул-Салафия, Лоҳўр, 2002. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 305-бет, Дорус-Салом. “Ғазотлар” китоби, Воқидий, 3-жилд, 924-925-бетлар, Олим ул-Кутуб. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 347-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Тоиф аҳли бу жангга узоқ вақтдан бери тайёрланиб келган эдилар. Улар қалъани таъмирлашган, бир йиллик дон ва озиқ-овқат ҳам тўплашган эдилар ва Ҳунайн майдонида кутилмаган мағлубиятга учраган барча қочқинлар бу қалъадан паноҳ топиб, қалъа эшикларини ёпиб олган эдилар.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 382-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 309-бет, Дорус-Салом)
Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам дастлаб Тоифга жуда яқин очиқ майдонга жойлашдилар. Қўшин ҳали тўлиқ ўрнашиб улгурмасидан, қалъадан ўқчилар қаттиқ ўқ ёғдириб, кўп мусулмонларни яралашди. Шу орада Ҳазрат Ҳубоб ибн Мунзир Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулаллоҳ! Бу жой бизнинг турар жойимиз учун мос эмас, чунки Тоиф аҳли моҳир ўқчи ва уларнинг ўқлари узоққа етиб боради», дедилар. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга муносиб жой танлашни буюрдилар. Кейин бутун қўшин янги жойга кўчди. Қамал давомида икки томондан ўқ отиш ва тошбўрон қилиш воқеалари юз берди. Бу вазиятдан чиқиш учун Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам манжаниқ ўрнатиб, Тоиф аҳлига катта тошлар отдилар. Бу манжаниқ ҳақида айтиб ўтилган эди, уни Ҳазрат Туфайл Давсий «Зул-каффайн» сариясидан қайтаётганда олиб келган эди. Тош отиш натижасида бир куни қалъа деворида бир тешик пайдо бўлди. Шунда мусулмонлардан бир гуруҳ даббоба (яъни, ҳимоя учун ишлатиладиган қадимги қамал машинаси) ёрдамида ичкарига кириб бориш учун қалъа девори томон яқинлашдилар. Лекин улар яқинлашганларида, қалъадагилар уларга ёниб турган темир бўлакларини ташлай бошлашди. Даббобада кўп тери ишлатилганлиги сабабли у ёниб кетди ва мусулмон жангчилар ташқарига чиқишга мажбур бўлдилар. Улар ташқарига чиқишлари билан Тоиф аҳли уларга ўқ отишиб, кўпчилигини шаҳид этишди. Шу орада Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Тоиф аҳлининг узум боғларини кесишни ҳам буюрдилар. Ўйлашимча, бу охирги чора бўлиб, одатда, қўрқитиш учун ишлатилган бўлиши мумкин, чунки кейинчалик бекор қилинган. Дастлаб қалъадагилар такаббурлик билан: «Боғларимизга ўт қўймоқчи бўлсангизлар, майли ўт қўяверинглар, сизлар бизнинг тупроғимиз ва сувимизни олиб кета олмайсизлар!» дейишди. Улар ўз ҳудудининг унумдорлигидан фахрланардилар ва мақсадлари «биз қайтадан экамиз, биз қўрқмаймиз» эди. Аммо боғларни ҳақиқатан ҳам йўқ қилишни бошлаганларида, яъни: «Сен шундай дейсанми, унда биз кесамиз», деб бир қисмини кесиб ташлагач, Тоифнинг сардорларидан бири Суфён ибн Абдуллоҳ Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан: «Сиз нима учун боғларимизни барбод қилаяпсиз? Агар бизни енгсангиз, буларнинг ҳаммаси сизники бўлади, акс ҳолда, Аллоҳ учун ва силаи раҳм қилган ҳолда бундай қилмасангиз!» деб илтимос қилди. У: «Аллоҳ учун ва қариндошлик алоқаларини ҳурмат қилсангиз, бизга бундай қилмасангиз!» деб шундай илтимос қилди. Макка Қурайшларининг Тоиф аҳли билан кўп қариндошлик алоқалари бор эди. Агар бўлмаган тақдирда ҳам, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ўз хулқлари юмшоқлик эди. Шу сабабли Суфённинг илтимосига кўра, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу боғларни кесмадилар ва қолдириб кетдилар.
(Ас-сийра ан-набавиййа», Ибн Ҳишом, 793-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 10-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 227-229, 242-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 349-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 312-бет, Дорус-Салом)
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва саҳобалар ярим ой ёки ундан ҳам кўпроқ вақт Тоиф аҳли билан жанг қилишда давом этдилар, лекин Тоиф аҳли Ҳунайн жангидаги мағлубиятдан шунчалик қўрқиб қолган эдики, улар қалъа ичидан жанг қилишда давом этдилар, ташқарига чиқмадилар. Бу пайтда улардан бирорта ҳам одам қалъадан ташқарига чиқиб жанг қилмади.
(Тарихи Табарий, 2-жилд, 171-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 224-бет, Нафис академияси матбааси, Карачи)
Ҳатто бир марта Холид ибн Валид майдонга чиқиб, Сақифнинг жасурларини яккама-якка жангга чорладилар, лекин қайта-қайта чақириқларига қарамай, ҳеч ким ташқарига чиқмади. Ҳатто Сақифнинг сардори Абду Ялайл Ҳазрат Холидни баланд овозда чақириб: «Биздан ҳеч ким сен билан жанг қилиш учун чиқмайди. Биз ўз қалъамизда ҳимоядамиз ва бир йиллик озиқ-овқатимиз бор. Бизнинг ҳеч қандай ташвишимиз йўқ!» деди.
Шу орада бир марта Ҳазрат Язид ибн Замъа қалъадагилар билан гаплашиш учун: «Агар менга омонлик берсангиз, бир гап айтмоқчиман. Менга зиён етказмасликка кафолат беринг, мен элчи сифатида келмоқчиман», дедилар. Улар омонлик беришди ва: «Яхши, омонлик берамиз!» дейишди. У зот қалъага яқинлашганларида, улар ваъдаларини бузиб, у зотга ўқ ота бошладилар ва у киши шаҳид бўлди. У зот бу ғазотнинг биринчи шаҳиди эдилар. У зот мўминлар онаси Ҳазрат Умму Саламанинг жияни эдилар. У зотни шаҳид қилган киши Ҳузайл ибн Абу Салт эди. У у зотни шаҳид қилгандан сўнг такаббурлик билан қалъадан ташқарига чиқди ва мусулмонлар бу воқеадан қўрқиб, ҳеч нарса қила олмайдилар деб ўйлади. Аммо у қалъа эшигидан ташқарига чиқиши билан қалъа эшиги ёнида яшириниб турган Ҳазрат Язид ибн Замъанинг укаси Яъқуб ибн Замъа уни тутиб олди ва Набийи Акрам саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига олиб бориб: «Ё Расулаллоҳ, бу менинг акамнинг қотили!» деди. Шунда у ўлдирилди.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 351-354-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 229-230-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи)
Бу тафсилотлар ҳали давом этади, иншоаллоҳ, кейинги сафар баён қилинади.
Намоздан сўнг мен иккита ғойибона жанозани ўқитаман. Биринчиси, шу кунга қадар Канадада яшаган, асли ҳиндистонлик муҳтарам доктор Саййид Шаҳоб Аҳмад жаноблариникидир. У киши яқинда 96 ёшда вафот этдилар. «Инно лиллоҳи ва инно илайҳи рожиъун». Марҳум васият тизими аъзоси эдилар. У кишининг бир ўғил ва уч қизлари бор, улар ҳам бола-чақали. У киши Ҳазрат Масийҳи Мавъуд алайҳиссаломнинг саҳобалари биҳорлик Ҳазрат Саййид Иродат Ҳусайн разияллоҳу анҳунинг набиралари эди. У киши Алигарҳ Мусулмон университетидан психология бўйича магистратурани, сўнгра Музаффарпурдаги Биҳор университетидан ҳам магистратурани тамомладилар. Кейин Шотландиянинг Глазго университетидан шу фан бўйича докторлик даражасини олдилар. 1968-йили Ҳазрат Халифатул Масийҳ III раҳимаҳуллоҳ кўрсатмалари билан Канадага кўчиб кетдилар ва у ердаги университетда клиник психология фанидан профессор сифатида дарс бердилар. Тўққиз йил давомида клиник психолог сифатида ишладилар. Марҳум Ҳиндистон ва Канадада турли вақтларда Жамоат хизматини бажаришга муваффақ бўлдилар. У киши узоқ вақт давомида Саскатун Жамоатининг президенти бўлганлар, бундан олдин ташвиқот котиби сифатида ҳам фаол хизмат қилганлар, сўнгра Эдмонтонда нашр котиби бўлишдан ташқари тарбия ва таълим бўлимларида ҳам хизмат қилганлар. У киши муваффақиятли воиз бўлиб, кўп кишиларнинг байъат қилишига сабабчи бўлганлар. Канада Ахмадия Жамоати тарихи инглиз тилида ёзилмоқда, у киши буни маълум даражада тузатишга ҳам муваффақ бўлганлар. Саскатун, Канадада кўплаб динлараро анжуманлар ўтказишга муваффақ бўлдилар, бу орқали Жамоатнинг хабари у ердаги зиёли қатламга етиб борди. У киши турли муассасаларда Ислом ва Аҳмадият ҳақида маърузалар қилиш имкониятига ҳам эга бўлдилар. Турли кутубхоналарга Жамоат китобларини ҳам қўйдирдилар. У киши зиёли инсон эдилар, Ислом ва Аҳмадиятни қўллаб-қувватловчи инглиз ва урду тилларидаги мақолалари Жамоат газеталари ва журналларидан ташқари бошқа газеталарда ҳам нашр этилган. У кишининг муҳим хизматларидан бири Ҳиндистоннинг Биҳор вилояти Ахмадият тарихини тузганларидир. У кишининг иккита китоби бор: «Биҳор вилоятининг Аҳмад саҳобалари» ва «Биҳор вилоятининг Аҳмадия Жамоати шаҳидлари ва баъзи илк содиқлар». Бу икки китоб ҳам нашр этилган. Яхши китоблар. У киши Биҳор вилоятидаги Аҳмадийлар билан доимий алоқада бўлиб, улар тўғрисидаги ҳаётий воқеаларни жамлаганлар. У кишининг «Биҳор вилоятида Аҳмадият» номли учинчи китоблари ҳам инглиз тилида ёзилиб, тугалланган.
У киши яхши, тақводор, солиҳ ва намунавий Аҳмадий эдилар, Ислом буйруқларига риоя қилишни ўзларининг биринчи вазифаси деб билардилар. У киши Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам, Ҳазрат Масийҳи Мавъуд алайҳиссалом ва халифаликка чуқур садоқат ва фидокорлик билан боғланган эдилар. У кишининг ўғиллари Саййид Муборак айтадики, у зот бутун ҳаётларини фақат бир мақсадга бағишлаганлар, у ҳам бўлса, Аллоҳ таолонинг розилигини топиш эди. Шунинг учун у киши беш маҳал намозга жуда эътиборли эдилар, ибодатга алоҳида қизиқишлари бор эди. Ўқиш, ёзиш ва ўрганишга ҳам жуда қизиқардилар. Ҳаётларининг охирги кунларида ҳам янги китоблар сотиб олардилар ва кекса бўлишларига қарамай, жума намозига мунтазам борардилар ва вафотларидан бир ҳафта олдин ҳам Ғарбий Канададаги Жалсада иштирок этдилар. Ташвиқотга жуда қизиқардилар ва турли қатламлардаги одамлар орасида ташвиқот қилардилар. Ҳар бир масалада Халифадан йўл-йўриқ олардилар.
Марҳумнинг кўп хатлари менга ҳам келарди, ўзлари ёзган китобларини ҳам юборардилар. Чандаларда доим биринчи бўлардилар. Ҳаётларининг охирги тўрт йилида даромадларининг бешдан бир қисмини васият тизимига топширдилар. Аллоҳ таоло у зотни мағфират ва раҳмат билан сийласин!
Иккинчи жаноза лоҳўрлик Муборак Кҳўқҳар жаноблариникидир, у киши Иншоаллоҳ Кҳўқҳар жанобларининг ўғли эдилар. У киши ҳам яқинда 81 ёшда вафот этдилар. «Инно лиллоҳи ва инно илайҳи рожиъун». Марҳум ҳам васият тизими аъзоси эдилар. У киши гужранволалик шаҳид Афзал Кҳўқҳарнинг энг кичик укаси ва шаҳид Ашраф Кҳўқҳарнинг амакиси эдилар. У кишининг оиласида икки шаҳид бор. У киши Ҳазрат Халифатул Масийҳ IV билан ўзгача яқин эдилар. У зот у киши учун қиз топиб, уйлантирганлар ва у киши билан жуда яқин алоқада бўлганлар. Халифаликларидан олдин ҳам.
Ҳазрат Халифатул Масийҳ IV раҳимаҳуллоҳ кўрсатмалари билан у киши Карачида ўз бизнесларини бошладилар ва жуда муваффақиятли бизнес юритдилар. Лекин Жамоатда у зотга бирор муҳим хизмат топширилмаган бўлса-да, Жамоат хизмати учун чақирилганда, дарҳол ҳозир бўлардилар. У киши Жамоат ва Хилофатга жуда чуқур садоқатли эдилар. Жуда меҳрибон, шафқатли ва одамларнинг қийинчиликларини ҳис қиладиган инсон эдилар ва уларни бартараф этишга ҳаракат қилардилар. Инсонлар фойдасига бўлган ишларда фаол иштирок этардилар. Марҳума оналарининг номига таълим стипендиясини ҳам ташкил қилган эдилар. У кишининг оиласида рафиқаларидан ташқари бир қиз ва икки ўғиллари бор. Аллоҳ таоло у зотни мағфират ва раҳмат билан сийласин!