МУҲАММАД РАСУЛУЛЛОҲ (С. А. В.) — ЭНГ ГЎЗАЛ НАМУНА!
أَشْھَدُ أَنْ لَّا إِلٰہَ إِلَّا اللّٰہُ وَحْدَہٗ لَا شَرِيْکَ لَہٗ وَأَشْھَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہٗ وَ رَسُوْلُہٗ۔أَمَّا بَعْدُ فَأَعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْمِ۔بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ﴿۱﴾اَلۡحَمۡدُلِلّٰہِ رَبِّ الۡعٰلَمِیۡنَ ۙ﴿۲﴾ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ ۙ﴿۳﴾ مٰلِکِ یَوۡمِ الدِّیۡنِ ؕ﴿۴﴾إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسۡتَعِیۡنُ ؕ﴿۵﴾اِہۡدِنَا الصِّرَاطَ الۡمُسۡتَقِیۡمَ ۙ﴿۶﴾ صِرَاطَ الَّذِیۡنَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡہِمۡ ۬ۙ غَیۡرِ الۡمَغۡضُوۡبِ عَلَیۡہِمۡ وَ لَا الضَّآلِّیۡنَ﴿
Ўтган хутбаларда Тоиф жанги ҳақида сўз борган эди. Ўша пайтда бир саҳобий Тоиф аҳли билан гаплашиш учун борган ва тоифликлар унга зарар етказмасликка кафолат беришган эди. Аммо у қалъага яқинлашганда, улар аҳдларини бузиб, уни шаҳид қилишди.
Бироқ тоифликларнинг бу хиёнатига қарамай, Пайғамбаримиз Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам сулҳ тузиш учун ҳаракат қилишдан воз кечмадилар. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам иккинчи марта Ҳанзала ибн Рабийъни Тоиф аҳли олдига юбордилар. Ҳанзала қалъага яқинлашиб, уларга гаплашиш учун хабар юборганда, уларнинг баъзи кишилари гаплашиш учун ташқарига чиқишди. Ҳазрат Ҳанзала улардан: «Сулҳ тузишни истайсизларми ёки йўқми?» деб сўрадилар. Улар жавоб бериш ўрнига, Ҳазрат Ҳанзалага ҳужум қилиб, у зотни тутиб, қалъага олиб киришга ҳаракат қилишди.
Шунда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Кимки Ҳанзалани қутқариб келса, унга барча мужоҳидларимизнинг савобича ажр берилади», деб эълон қилдилар. Шунда Ҳазрат Аббос разияллоҳу анҳу югуриб бориб, мушрикларнинг чангалидан Ҳазрат Ҳанзалани қутқариб олиб келдилар. Қайтаётганларида, душман қалъадан тошлар ҳам ёғдирди, аммо у зот кофирларнинг тош отишидан омон қолдилар.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 352-353-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Аввал айтилганидек, Тоиф ва Ҳавозин аҳлининг Макка аҳли, айниқса, Қурайш билан оилавий ва чуқур иқтисодий алоқалари бор эди. Улар ўзаро қуда-анда ҳам эдилар. Шу сабабли сулҳ тузиш учун Ҳазрат Абу Суфён ибн Ҳарб ва Ҳазрат Муғийра ибн Шуъба қалъа ичига киришди. Аммо улар ҳам муваффақиятга эриша олишмади. Шунга қарамай, қалъадагилар: «Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламга айтинглар, бизнинг боғларимизга зарар етказмасинлар. Аллоҳ ва қариндош-уруғчилик ҳурмати учун уларни ўз ҳолича қолдирсинлар», деб илтимос қилишди. Ўзлари ҳеч қандай шартномага амал қилмайдилару, лекин ўзларига нисбатан раҳм қилишни сўрашар эди.
Аввал айтилганидек, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларнинг илтимосига кўра, боғларини йўқ қилиш ҳақидаги буйруқни бекор қилганлар.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 79-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам сийратларининг беназир жиҳатларидан бири шуки, у зот жуда олижаноблик ва матонатни намоён қилдилар. Бир неча кундан бери муҳосара давом этаётган эди. Ҳолбуки, бу бир ҳарбий тактика бўлиб, агар боғларни кесишга буюрилганида эди, жангнинг тарозиси мусулмонлар тарафга оғиши мумкин эди.
Аммо душманлар Аллоҳнинг номини ва қариндошчилик ришталарини ўртага қўйганларида, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларнинг илтимосини қабул қилдилар ва зоҳиран катта ҳарбий йўқотишни қабул қилдилар.
Шу фурсатда, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қалъа деворидан тушиб, бизнинг ёнимизга келган ҳар бир қул озод этилади», деб эълон қилдирдилар. Шунда йигирма уч нафар қул тушиб, мусулмонларга қўшилишди. Тоиф аҳли бундан жуда хафа бўлишди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларнинг ҳаммасини озод қилдилар. Ҳар бир қулни бир мусулмонга топшириб, унинг таъминотига масъул қилиб қўйдилар.
(Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 11-13-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 384-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу қулларга динни яхши ўргатишни ҳам насиҳат қилдилар. Бир муддатдан сўнг Тоиф аҳли Исломни қабул қилгач, айнан ўша қулларини гапириб, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламдан уларни ўзларига қайтариб беришни илтимос қилишди. Аммо у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларнинг бу илтимосини рад этдилар. Бу қуллар орасида кейинчалик тақво ва яхшиликда Ислом тарихида ном қолдирганлар ҳам бор эди. Улардан бири Ҳазрат Абу Бакра разияллоҳу анҳу эдилар.
(Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 235-236-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи)
Бир фурсатда Уяйна ибн Ҳисн ал-Фазорий Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламдан қалъа ичига кириб, Бану Сақиф қабиласини Исломга даъват этишга рухсат сўради. Уяйна ибн Ҳисн Аҳзоб ғазотида кофирлар томонидан Бану Фазора қабиласининг сардори эди. Аҳзоб ғазотида кофирлар мағлуб бўлгач, у Мадинага ҳужум қилишни ният қилган эди, лекин Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам шаҳардан ташқарига чиқиб, унинг ҳужумини тўхтатган ва чекинишга мажбур қилган эдилар.
У Макка фатҳидан олдин Исломни қабул қилган ва унда ҳам иштирок этган. Макка фатҳи пайтида у зоҳиран мусулмон эди. Ҳунайн ва Тоиф жангларида ҳам қатнашган. Ҳазрат Абу Бакр разияллоҳу анҳу халифалик даврларида исёнкор муртадлар билан бирга у ҳам диндан қайтиш фитнасига учради. Пайғамбарликка даъвогар Тулайҳага яқинлашиб, унга байъат қилди ва у билан бирга Ислом лашкарига қарши жанг қилди. У қаттиқ енгилиб, асирликда Ҳазрат Абу Бакр разияллоҳу анҳу олдиларига келтирилганда, пушаймонлигини изҳор этди. Ҳазрат Абу Бакр разияллоҳу анҳу уни афв этдилар ва у яна Исломга қайтди. Ўшанда у: «Бундан олдин ҳеч қачон чин иймон келтирмаган эдим», деган эди. У ҳақда ёзилишича, у қўрс табиатли ва сержаҳл киши бўлган, қабиласининг машҳур жангчиси ва сардори эди. У ҳақда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Аҳмоқ, лекин сўзи ўтадиган раҳбар», деганлар.
Қисқаси, Уяйна: «Мен бораман», деганида, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга рухсат бердилар. Уяйна қалъа ичидагилар олдига етиб борди ва уларни Исломга даъват қилиш ўрнига, Бану Сақиф қабиласига: «Қалъангизда маҳкам туринглар, чунки бизнинг ҳолатимиз қулдан ҳам баттар бўлиб бормоқда!» деди. Бир ривоятда: «Ҳеч қачон қалъангизни тарк этманглар ва ҳеч қандай гапдан ташвишланманглар!» деган сўзлар ҳам бор.
Уяйна Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига қайтгач, у зот ундан: «Уларга нима дединг?» деб сўрадилар. У: «Уларга Исломни қабул қилишни буюрдим, динга даъват этдим, дўзахдан қўрқитдим ва жаннат йўлини кўрсатдим», деди. Аслида эса, Аллоҳ таоло ваҳий орқали Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламга унинг нима деганини айтиб бўлган эди. Шунда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сен ёлғон гапиряпсан. Сен уларга бундай-бундай дединг!» деб, Уяйнанинг айтган барча сўзларини такрорладилар. Буни эшитган Уяйна ҳайратда қолди ва: «Эй, Аллоҳнинг Расули, сиз ҳақ гапиряпсиз! Мен бу ишимдан сиз ва Аллоҳ таолога тавба қиламан», деди. Лекин, шунга қарамай, унинг иймони ҳали ҳам тўлиқ мустаҳкамланмаган эди.
(Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 168-бет. 2-жилд, 376-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ал Исоба фий тамйизис саҳоба, 4-жилд, 639-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ал Истиъоб, 3-жилд, 317-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. “Ҳазрат Саййидино Абу Бакр Сиддиқ”, Муҳаммад Ҳусайн Ҳайкал, 139-бет, Бук Корнэр Шўрум. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 360-361-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам қамал ҳолатига қарамасдан, Ҳазрат Навфал ибн Муовия Дийлий билан маслаҳатлашдилар. У: «Бу худди ин қурган тулкига ўхшайди. Агар унинг олдида турсак, тутиб оламиз, агар ташлаб кетсак, зарар етказа олмайди. У тулки ўз инига кириб кетади», деди. Бу сўзларни эшитгач, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам қамални тугатишга қарор қилдилар ва Ҳазрат Умар орқали одамларга: «Иншоаллоҳ, эртага қайтамиз!» деб эълон қилдирдилар.
(Тарихи Табарий, 2-жилд, 172-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ар-Раҳийқул махтум, 568-бет, ал-Мактабат ул-Салафия, Лоҳўр, 2002)
Юзаки қарашда, қамалнинг тугатилиши фақат маслаҳат натижаси эмас, балки Аллоҳ таолонинг махсус кўрсатмаси ёки ишораси билан содир бўлган. Акс ҳолда, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳарбий тарихларида бундай муҳим ва зарур ғалабани зоҳиран якунламай, ортга қайтиш биринчи марта юз берган эди. Тарихда бундан ҳам қийин ва имконсиз жангларда Аллоҳ таоло Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламга ғайриоддий ғалабалар ҳамда нусрат ато этганини кўрдик. Бану Қурайза ва Хайбар фатҳлари бунга яққол мисол. Ҳунайн ғазотидаги аниқ мағлубиятни Аллоҳ ҳайратланарли тарихий ғалабага айлантирган эди. Тоифда эса айнан ўша мағлуб бўлган қўшин яшириниб ўтирган эди. Илоҳий нусратнинг аввалги мисолларини инобатга олганда, Тоифни фатҳ қилиш имконсиз эмас эди. Аммо Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам зоҳиран мағлубиятни қабул қилгандек кўриниб, қамални тугатишга қарор қилдилар.
Бу ҳолат Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам сийратларининг энг ёрқин жиҳатларидан бирини очиб беради. У зотнинг ҳарбий юришлари шахсий туйғу, ғанимат моли ёки ерларни босиб олиш учун эмас эди. У зотнинг ҳар бир ҳаракатлари, сўзлари ва амаллариقُلْ اِنَّ صَلَاتِيْ وَنُسُكِيْ وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِيْ لِلّٰہِ رَبِّ الْعٰلَمِيْنَ (الانعام:163)«Эй, Муҳаммад, айт: «Менинг намозим, ибодатим, ҳаётим ва ўлимим бутун оламларнинг Раббиси Аллоҳ учундир!» оятига мувофиқ эди.
Тоиф қамали пайтида икки ҳодиса юз бердики, бу Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламга Аллоҳ таоло томонидан қамални тугатиш ҳақида кўрсатма берилганини аниқ кўрсатади ва у зот дарҳол қамални тугатишга қарор қилдилар. Бу ҳақда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бир тушлари зикр қилинади.
Ибн Ҳишомнинг ёзишича, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Тоиф қамали пайтида Ҳазрат Абу Бакрга туш кўрганларини айтдилар: «Бугун тушимда менга ҳадя сифатида сариёғ тўла идиш келди, сўнгра бир хўроз тумшуғи билан уни ағдариб юборди». Ҳазрат Абу Бакр: “Менимча, бу сафар Сақифдан истаганингизга эриша олмайсиз. Бу қабила шундай мустаҳкам турибди, ғалаба қозониш қийин бўлади”, дедилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Менимча ҳам, ҳозирча бунга эришиш имконсиз”.
(Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 793-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 366-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Шунингдек, бир ривоятда Хавла бинти Ҳаким (унинг исми Хувайла ҳам дейилган) — Усмон ибн Мазъуннинг завжалари — Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга мурожаат қилиб: “Ё Расулаллоҳ, агар Аллоҳ сизга Тоиф фатҳини насиб этса, менга Бодия бинти Ғайлон ёки Фория бинти Уқайлнинг тақинчоқларини инъом этсангиз, чунки Сақифдаги аёллар ичида уларникидек қимматбаҳо тақинчоқлар бошқа ҳеч кимда йўқ”, дедилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам у зотга: “Эй, Хавла, агар менга Сақифни фатҳ қилишга рухсат берилмаган бўлса, унда нима қиламан?” дедилар. Хавла у ердан чиқиб, бу ҳақда Ҳазрат Умарга гапириб бердилар. Ҳазрат Умар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига келиб: “Ё Расулаллоҳ, Хавла ғалати гап айтмоқда, у сизнинг унга шундай деганингизни айтмоқда”, дедилар. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Ҳа, мен шундай дедим!” дедилар. Ҳазрат Умар дарров тушундилар ва: “Сизга бу фатҳ ёки жангни давом эттириш ҳақида изн берилмаганми?” деб сўрадилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Йўқ!” дедилар. Ҳазрат Умар: “Унда одамларга қайтишга буйруқ берайми?” дедилар. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Ҳа!” дедилар. Шундан сўнг, Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳу ижозат билан одамларга қайтиш ҳақида эълон қилдирдилар.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 387-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Усдул ғоба, 1509-бет. Дор ибн Ҳазм Мактабаси)
Қайтиш эълон қилинганда, баъзи одамлар: “Қандай қилиб ғалабасиз қайтамиз?” деб норозилик билдиришди. Бу, эҳтимол, баъзи ёш, шижоатли йигитларнинг муносабатлари эди. Улар аввал Ҳазрат Абу Бакр ва Ҳазрат Умар олдиларига бориб, улардан Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга фатҳ бўлгунча қамални давом эттиришни сўрашларини илтимос қилишди. Лекин улар: “Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам қандай қарор қилган бўлсалар, шу тўғридир”, деб бу илтимосни рад этишди. Шундан кейин бу ҳиссиётга берилган ёшларнинг ўзлари Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келиб, ҳиссиёт билан: “Ё Расулаллоҳ, биз жанг қиламиз!” дейишди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларнинг истагини қабул қилиб: “Яхши, эртага эрталаб жанг қилинглар!” дедилар. Эртаси куни улар жангга чиқишди, аммо яраланишдан бошқа ҳеч нарсага эришмадилар. Шундан сўнг Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Иншоаллоҳ, эртага қайтамиз!” дедилар. Яъни, бу жангнинг фойдаси йўқ эди, улар фақат яраланиб қайтишди. Энди ҳамма хурсанд бўлди ва уларнинг фикри ўзгарганини кўриб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам табассум қилдилар.
(Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 13-14-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 367-368-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Бу ғазотда кофирлардан уч киши ўлдирилди, аммо улар қалъа ичида бўлганлари учун яраланганлар ва ҳалок бўлганлар ҳақида бошқа тафсилотлар йўқ. Мусулмонлардан яраланганларнинг аниқ сони ҳам маълум эмас, лекин баъзилари ҳақида батафсил маълумотлар бор. Масалан, мушрикларнинг ўқ отишидан яраланганлар орасида Ҳазрат Абу Суфён ибн Ҳарб ҳам бор эдилар. Бир ўқ у зотнинг кўзларига тегиб, кўз чиқиб кетди. У зот кўзларини қўлларида ушлаган ҳолда тўғри Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига келдилар ва: “Ё Расулаллоҳ, бу кўзим Аллоҳ йўлида кетди”, дедилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Агар хоҳласанг, мен дуо қиламан, кўзинг ўз жойига қайтиб, тузалади. Агар хоҳламасанг, сенга жаннат берилади”, дедилар. Бир ривоятда шундай сўзлар бор: “Айн (кўз)ни истамасанг, жаннатда сенга айн (раҳмат булоғи) насиб бўлади”, деганлар. Араб тилида “айн” сўзи ҳам “кўз”, ҳам “булоқ” маъноларини беради. Абу Суфён: “Менга жаннат азизроқ”, деб кўзларини қўлларидан ирғитиб юбордилар. Бу ўша Абу Суфён эдики, Макка фатҳигача Исломнинг ашаддий душмани ва Уҳуд жангида кофирлар қўшинининг сардори бўлган. Энди эса мусулмон бўлгач, қурбонликларда олдинги сафда эди. Ғалати тасодифки, у зотнинг иккинчи кўзлари Ярмук жангида завол топди.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 373-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 164-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Мунжад, 596-бет, Айн сўзи изоҳи, Мактабат ул-Қуддусия)
Яна бир саҳоба — Ҳазрат Абу Бакр Сиддиқнинг ўғиллари Абдуллоҳ ҳам бор. У зотнинг жароҳати узоқ давом этди ва ниҳоят оғир бўлиб, Ҳазрат Абу Бакрнинг халифалик даврларида айнан шу жароҳат натижасида вафот этдилар.
(Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 169-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ушбу ғазотда ўн икки саҳоба шаҳид бўлди, уларнинг исмлари қуйидагилар: Ҳазрат Саид ибн Ос, Ҳазрат Урфата ибн Жанноб, Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Абу Умайя, Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Омир, Ҳазрат Соиб ибн Ҳорис ва унинг биродари Абдуллоҳ ибн Ҳорис, Ҳазрат Жулайҳа ибн Абдуллоҳ, Ҳазрат Собит ибн Жазоъ, Ҳазрат Ҳорис ибн Саҳл, Ҳазрат Мунзир ибн Абдуллоҳ, Ҳазрат Руқайм ибн Собит, Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Абу Бакр (у зот кейинчалик вафот этганлар).
(Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 794-795-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга бу ғазотда у зотнинг икки завжалари — Ҳазрат Умму Салама ва Ҳазрат Зайнаб разияллоҳу анҳумо ҳам бор эдилар. Улар учун иккита чодир ўрнатилган бўлиб, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам қамал пайтида шу икки чодир орасида намоз ўқирдилар.
(Табақотул-Кубро, Расулуллоҳ (сав)нинг Тоиф ғазотлари, 2-жилд, 120-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Тоифни неча кун қамал қилганлари ҳақида бир нечта ривоятлар мавжуд. Баъзилар ўндан ортиқ кеча, Ибн Ҳишом эса ўн етти кеча дейди. Йигирма кун, йигирмадан ортиқ кеча, ҳатто ўттизга яқин кеча қамал қилингани ҳам айтилган. “Саҳиҳ Муслим”да Ҳазрат Анасдан ривоят қилинишича, улар қирқ кеча ҳам қамал қилишган.
(Саҳиҳ Муслим, “Закот” китоби, “Қалбини Исломга улфат қилиш мақсадида…..” боби, 2442-ҳадис. Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, Ҳунайндан сўнг Тоиф ғазоти зикри, 792-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, “Тоиф” ғазоти, 5-жилд, 388-бет, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут)
Қайтиш вақти келганда, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ушбу дуони ўқиб қайтишни буюрдилар:
آئِبُوْنَ تَائِبُوْنَ عَابِدُوْنَ لِرَبِّنَا حَامِدُوْنَ
“Биз қайтмоқдамиз, тавба қилувчилармиз, ибодат қилувчилармиз ва Раббимизга ҳамд айтувчилармиз”.
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламдан Бану Сақифга қарши баддуо қилишни сўрашганида, у зотнинг қалблари шунчалик кенг ва раҳм-шафқатли эдики, зоҳиран мақсадга эришмасдан кетаётган бўлсалар ҳам, уларни баддуо қилиш ўрнига, шундай дуо ўқидилар:
اَللّٰھُمَّ اھْدِ ثَقِیْفًا وَاْتِ بِھِمْ مُسْلِمِیْنَ
«Эй, Аллоҳ, Сақифни ҳидоят қил ва уларни мусулмон қилиб келтир!» У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам у ердан қайтиш учун уловга минганларида эса яна бир дуо қилдилар:
اَللّٰھُمَّ اھْدِھِمْ وَاَکْفِنَا مُؤْنَتَھُمْ
«Эй, Аллоҳ, уларни ҳидоят қил ва уларнинг таъминотларига қарши бизга Ўзинг кифоя қил!» Чунки у зот саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг асл мақсадлари йўлдан адашган инсонларни ўз Яратгувчисига қайтариш эди. Аллоҳ таоло Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу дуоларини шундай қабул қилдики, бир йил ҳам ўтмасдан, ҳижрий тўққизинчи йил Рамазон ойида бутун Тоиф аҳолиси мусулмон бўлди.
(Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 15-18-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу ҳам бу ҳақда бир жойда шундай деганлар:
«Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Тоифга — бир пайтлар у зот тошбўрон қилиниб, қувиб чиқарилган ўша шаҳарга йўл олдилар. У зот бу шаҳарни бир муддат қамал қилдилар, лекин кейин баъзи одамларнинг маслаҳати билан, яъни «уларни қамал қилиб вақт йўқотишнинг ҳожати йўқ, энди бутун Араб ярим оролида бу шаҳарнинг ўзи нима ҳам қила оларди?!» деган гаплардан сўнг, қамални тарк этиб, қайтиб кетдилар. Бир муддат ўтгач, Тоиф аҳли ҳам мусулмон бўлди».
(Дибоча Тафсирул Қуръон, Анворул Улум, 20-жилд, 357-бет)
Ҳунайн ғанимат молларини тақсимлаш ҳақида ҳам маълумотлар бор. Зулқаъда ойининг бешинчи куни Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Тоифдан Жаъронага келдилар, у ерда барча асирлар ва ғанимат моллари тўпланган эди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг буйруқлари билан бу асирларга яхши муносабатда бўлинган, ҳатто, улар учун иссиқ-совуқдан ҳимоя қилиш мақсадида вақтинчалик бошпаналар қурилган.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 640-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 265-бет, Нафис академияси матбааси, Карачи)
Ғанимат моллари қуйидагилардан иборат эди: олти мингдан саккиз минггача қул ва чўрилар (улар учун яшаш жойлари ташкил қилинган, бугунги кунда Исроил уйларни бузиб ташлаётган ҳолатлардан фарқли ўлароқ), йигирма тўрт минг туя, қирқ мингдан ортиқ қўй-эчки ва тахминан 490 килограммга тенг тўрт минг уқия кумуш. Бундан олдин мусулмонлар ҳеч қачон бунчалик кўп ғанимат моллари олишмаган эди.
Шундай пайтда ҳам Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз саҳобаларининг тарбияларига шунчалик эътибор қаратдиларки, ғанимат молларини тақсимлашдан олдин шундай эълон қилдилар: “Бу мол-мулкдан хумсдан (бешдан бир қисмдан) ташқари, менинг ҳам ҳаққим бор. Бу ҳаққа сизларнинг ҳар бирингиз эгасиз ва бу хумс охир-оқибат сизларга қайтади». Сўнгра: «Агар кимда игна, ип ёки ундан ҳам кичикроқ нарса бўлса, уни қайтарсин. Хиёнатдан сақланинг, чунки қиёмат кунида у хиёнат қилувчилар учун шармандалик ва доғ бўлади”, дедилар. Бу эълонни эшитиб, бир саҳобий туя жунидан ясалган арқон бўлагини олиб келиб: «Ё Расулаллоҳ, мен йиртилган эгарни тикиш учун ғаниматдан ип олган эдим!” деди. Бошқа бир саҳобий эса ғанимат молидан олинган игнани хотинига берган эди. У эълонни эшитиб, дарҳол хотинининг олдига бориб, игнани қайтариб олди ва ғанимат молига қўйди.
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ғанимат молларини тақсимлашни «таълифул-қулуб» (қалбларни Исломга мойил қилиш) мақсадида бошладилар. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам аввало арабларнинг катталарига инъом бердилар, чунки улар ўз қабилаларида обрўли ва улуғ ҳисобланарди. Уларни Исломга янада ошно қилиш учун совғалар улашдилар. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам улардан баъзиларига юзта, баъзиларига элликта туя бердилар, бундан ташқари, кумуш ва қуллар ҳам инъом этилди.
Бир сийрат китобида ёзилишича, Абу Суфён ибн Ҳарбга ҳам юзта туя берилган. У Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келганида, у зотнинг олдиларида турган кумуш уюмига кўзи тушиб: «Ё Расулаллоҳ, сиз Қурайш ичида энг бой одамга айланибсиз!» деди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам табассум қилдилар ва Абу Суфёнга қирқ уқия кумуш ва юзта туя беришни буюрдилар. Абу Суфён ўз ўғли Язид учун ҳам сўради, унга ҳам қирқ уқия кумуш ва юзта туя берилди. Тарихда ёмон ном қолдирган Язид, аслида, Абу Суфённинг набираси, яъни Ҳазрат Муовиянинг ўғли эди. Абу Суфён кейин: «Ё Расулаллоҳ, иккинчи ўғлим Муовияга ҳам бирор нарса берсангиз!» деди. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга ҳам қирқ уқия кумуш ва юзта туя беришни буюрдилар. Шунда Абу Суфён: «Ота-онам сизга фидо бўлсин! Сиз карамлисиз! Мен сизга қарши жанг қилдим ва сиз нақадар яхши жангчисиз! Кейин сиз билан сулҳ туздим ва сиз нақадар яхши сулҳ тузувчисиз! Аллоҳ сизга яхши мукофотлар берсин!» деди.
(Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 18-19-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 396-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 289-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 217, 273-274-бетлар, Нафис академияси матбааси, Карачи)
Макканинг обрўли кишиларидан яна бири — Ҳаким ибн Ҳизом эди. У Макка фатҳи пайтида Исломни қабул қилган ва Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Кимки Ҳаким ибн Ҳизомнинг уйига кирса, унга омонлик берилади», деб эълон қилган эдилар. У Ҳазрат Хадижанинг жиянлари эди. Унга ҳам Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам юзта туя инъом қилдилар. Ҳакимнинг ўзи айтишича, у яна юзта, сўнгра яна юзта сўраган ва Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга ҳаммасини берганлар. Кейин Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Эй, Ҳаким, бу мол-мулк яхши ва тотлидир! Кимки уни нафснинг тамагирлигисиз олса, унда барака бўлади. Кимки уни нафснинг очкўзлиги билан олса, унда барака бўлмайди ва у еса ҳам, тўймайдиган одамга ўхшайди. Берувчи (юқоридаги) қўл олувчи (пастдаги) қўлдан яхшироқдир», дедилар. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу насиҳатлари шунчалик таъсир қилдики, Ҳаким шу заҳоти: «Ё Расулаллоҳ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, бугундан кейин ўлгунимча ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамайман!» деди. Баъзи ривоятларга кўра, у сўраган икки юзта туяни ҳам қайтариб берган. Умрининг охиригача шу аҳдида содиқ қолди ва ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамади. Ҳатто, Ҳазрат Абу Бакр Сиддиқ разияллоҳу анҳу ва Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳу халифалик даврларида унга мол таклиф қилганларида ҳам, у рад этган. Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳу барча ҳозир бўлганларга қараб: «Эй, одамлар, гувоҳ бўлинглар, мен унга ҳаққини бердим, аммо у олишдан бош тортди!» деганлар.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 303-304-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 170-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ал Исоба фий тамйизис саҳоба, 2-жилд, 97-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саховатларидан баҳраманд бўлганлардан бири — Макканинг сардори Сафвон ибн Умайя эди. Бу ўша Сафвон бўлиб, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ундан Ҳунайн жанги учун зирҳлар ва қуроллар олган эдилар. У мушрик бўлган ҳолда Ҳунайн жангида иштирок этди.
(Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 273-бет, Нафис академияси матбааси, Лоҳўр. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 316-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 236-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Баъзи ривоятларга кўра, Сафвон жангида “кошки, биз Муҳаммадни ўлдиришга муваффақ бўлсак ёки душманлар Муҳаммаднинг лашкарини мағлуб этса” деб ўйлаб келган эди.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 321-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Аммо шу жангнинг ўзидаёқ унинг қалби ўзгара бошлади. Ғанимат моллари тақсимланаётганда, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга юзта, “Саҳиҳ Муслим” ривоятига кўра эса уч юзта туя бердилар.
Бошқа бир ривоятда айтилишича, ўша кунларда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ғанимат моли — туя ва қўйларга тўла бир водийдан ўтдилар. Сафвон бундай улкан мол-мулкни кўриб, ҳайрон бўлиб қолди. Шунда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Эй, Абу Ваҳб (Сафвоннинг куняси), бу водий сени ҳайратга солдими?” деб сўрадилар. У: «Ҳа!» деди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Бу молларнинг барчаси сеники, олавер!» дедилар. Сафвон беихтиёр: «Мен гувоҳлик бераманки, сиз Аллоҳнинг Пайғамбарисиз, чунки бундай саховатни фақат пайғамбаргина қила олади!» деди.
Бошқа бир ривоятда Сафвон ибн Умайянинг ўзи шундай дейди: «Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам менга Ҳунайн ғанимат молларидан доимий равишда беравердилар. Натижада, аввал менга бутун мавжудот ичида энг ёқимсиз инсон бўлган Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам, кейинчалик менга бутун мавжудот ичида энг маҳбуб инсонга айландилар». Қисқаси, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам турли араб сардорларига инъомлар бердилар, уларнинг сони элликдан ортиқ экани айтилган.
(Саҳиҳ Муслим, «Фазилатлар» китоби, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳоватлари…..» боби, 2313-ҳадис. Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 21-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 396-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ундан сўнг Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Зайд ибн Собитни қолган одамларни чақиришга буюрдилар ва ўлжаларни улар орасида тақсимладилар. Ҳар бир кишига тўртта туя ёки қирқта қўй-эчки тегди. Шундай қилиб, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўша вақтгача бўлган энг катта ғанимат молларини одамларга тўлиқ тақсимлаб бердилар.
(Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 21-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 270-бет, Нафис академияси матбааси, Карачи. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 223, 389-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг сийратларидаги бу жиҳат эътиборга лойиқдир. Душманлар Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва у зотнинг жанглари ҳақида «мусулмонлар камбағал ва мол-мулкдан маҳрум бўлгани учун жангларни бошлаган», деб туҳмат қиладилар. Агар бу гапда озгина ҳақиқат бўлса эди, Ҳунайн жанги ғанимат моллари бошқача тарзда тақсимланарди. Лекин бу ерда биз ғанимат молларининг катта қисми «таълифул-қулуб» (қалбларни Исломга мойил қилиш) мақсадида ғайридинларга, Қурайш зодагонларига берилганини кўрамиз.
(Сийратун-Набий, Шиблий Нуъмоний, 1-қисм, 396-бет, 4-қисм, 247-бет, Исломия Мактабаси, 2012)
Баъзи ривоятларга кўра, бутун ғанимат моли бошқа одамларга тақсимлаб берилган. Ҳар қандай ҳолатда ҳам, бутун дунё кўрдики, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўзларига ҳеч нарса олмадилар, балки баъзи ривоятларга кўра, ўзларининг жонфидо ва садоқатли саҳобалари — Ансорларга ҳам бу ғанимат молларидан ҳеч нарса бермадилар. Бу ҳақда тафсилотлар кейинроқ келтирилади.
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Қурайшга мол-мулк беришларининг ҳикматини тушунтириб, шундай дедилар:
إِنِّيْ أُعْطِيْ قُرَيْشًا أَتَأَلَّفُهُمْ، لِأَنَّهُمْ حَدِيْثُ عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ
«Мен Қурайшга қалбларини мойил қилиш учун беряпман, чунки улар яқиндагина жоҳилликдан чиқдилар. Ҳали уларнинг иймони унчалик мустаҳкам эмас».
(Саҳиҳ Бухорий, «Хумуснинг фарзлиги» китоби, «Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам қалблари Исломга мойил бўлганлар…….» боби, 3146-ҳадис)
«Саҳиҳ Бухорий»нинг бошқа бир ривоятида Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам:
إِنَّ قُرَيْشًا حَدِيْثُ عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ وَمُصِيبَةٍ، وَإِنِّي أَرَدْتُ أَنْ أَجْبُرَهُمْ وَأَتَأَلَّفَهُمْ
(Саҳиҳ Бухорий, «Ғазотлар» китоби, «Тоиф ғазоти» боби, 4334-ҳадис)
«Қурайшнинг куфр, ҳалокат ва бахтсизлик даври яқиндагина ўтди. Менинг мақсадим — уларнинг йўқотишларини қоплаш ва қалбларини юмшатишдир», дедилар.
Бу ҳикматли тақсимот ва саховатнинг шундай баракали самаралари бўлдики, бир пайтлар у зот саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қонларига ташна бўлганлар учун энди бутун дунёда энг афзал ва маҳбуб зот — Расулуллоҳ бўлдилар. Исломни йўқ қилиш учун жонларини ҳам беришга тайёр бўлганлар, энди Исломни ва Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламни ҳимоя қилиш учун жонларини қурбон қилишга тайёр бўлиб, улардан кўплари кейинчалик исломий жангларда шаҳидлик мақомига эришдилар ва улар барчасининг Исломи энг яхши Ислом эканлиги исботланди.
(Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 298-299-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Шу фурсатда баъзи мунофиқлар ғанимат моллари тақсимотига эътироз билдириб, одобсизлик ва қўрслик ҳам қилдилар. Улар Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламни (Аллоҳ сақласин!) адолатсизликда ва Аллоҳнинг розилигига мувофиқ иш қилмаганликда айбладилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам буни эшитганларида, муборак юзлари қизариб кетди ва «Агар Аллоҳ ва Унинг Расули ҳам адолат қилмаса, унда ким адолат қилади?!» дедилар. Сўнгра: «Аллоҳ биродарим Мусога раҳм қилсин, унга бундан ҳам каттароқ азият ва кулфатлар етказилди, лекин у зот сабр қилдилар», дедилар.
Худди шундай, Зул Хувайсира номли бир киши Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларида туриб: «Эй, Муҳаммад, бугун сиз қилган ишни кўрдим!» деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Хўш, нима кўрдинг?» деб сўрадилар. У: «Сиз адолат қилмадингиз!» деди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Ҳолингга вой, агар менда адолат бўлмаса, кимда адолат бўлади?!» дедилар. Шунда Ҳазрат Умар ва Ҳазрат Холид ибн Валид ўринларидан туриб: «Агар рухсат берсангиз, унинг бўйнини узамиз!» деб сўрадилар. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Йўқ! Эҳтимол, бу одам намоз ўқир», дедилар. У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам, аниқ бўлмаса ҳам, «намоз ўқир» деган шубҳа билан уни ўлдиришга рухсат бермадилар. Бу ҳозирги мусулмонларнинг амалларига ҳам ишора эди.
Ҳазрат Холид: «Намоз ўқийдиган одам ҳам қалбида йўқ гапни айта оладими?» деб сўрадилар. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Холид, менга одамларнинг қалбларини ёриб кўришга ёки кўкракларини ёришга буйруқ берилмаган», дедилар.
У зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай ҳам дедилар: «Бу одам ва унинг шериклари Қуръон ўқишади, лекин у Қуръон уларнинг томоғидан пастга ўтмайди. Уларнинг иймони юзакидир ва улар диндан ўқ овдан чиқиб кетишидек чиқиб кетишади. Яъни, ўқда қоннинг бир томчиси ҳам бўлмайди. Сиз уларнинг намози ва рўзаси олдида ўз намозингиз ва рўзангизни арзимас деб биласиз». Яъни, улар зоҳиран узундан-узун ва мунтазам намоз ўқийдиган, рўза тутишда ҳам қаттиққўл бўлишади.
(Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 404-405-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 173-174-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Биз бугунги кунда кўплаб мусулмонларнинг, айниқса, ўзини олим деб атаганларнинг амаллари айнан шундай эканини кўрмоқдамиз. Бу ҳақда у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам олдиндан башорат қилган эдилар. Шарҳловчиларнинг айтишича, айнан шу одам хаворижлар фитнасининг асосчиларидан бири бўлган ва Ҳазрат Али разияллоҳу анҳу даврларида бу гуруҳ пайдо бўлганда, Ҳазрат Али уларга қарши жиҳод қилганлар. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам улар ҳақида қандай башорат қилган бўлсалар, улар айнан шундай бўлиб чиқишди.
(Умдатул Қори, 15-жилд, 345-бет, Дору эҳё ут-турос, 2003. Иршод ус-сорий шарҳи Саҳиҳ ал-Бухорий, 6-жилд, 159-бет, Дор ул-фикр, 2010)
Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу шундай дейдилар:
«Зул Хувайсира номли бир киши Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига келиб: «Эй, Муҳаммад, бугун сиз қилган ишни кўрдим!» деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сен нима кўрдинг?» деб сўрадилар. У: «Мен бугун сизнинг зулм қилганингизни ва адолат қилмаганингизни кўрдим», деди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам жавобан: «Ҳолингга вой! Агар мен адолат қилмасам, бу дунёда яна ким адолат қилади?!» дедилар. Шунда саҳобалар ғазабланиб, ўринларидан турдилар. Бу одам масжиддан чиқиб кетганида, улардан баъзилари: «Ё Расулаллоҳ, бу одам қатл этилишга лойиқ, уни ўлдиришга рухсат берасизми?» дедилар. (Пайғамбарни ҳақорат қилиш ҳақида катта гапирадиганлар, бу ердаги ҳолатга ҳам эътибор беришлари керак).
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Агар бу одам қонунга риоя қилса, биз уни қандай ўлдиришимиз мумкин?! Яъни, агар у бизнинг қоида ва қонунларимизга риоя қилаётган бўлса, уни ўлдиришга ҳожат йўқ», дедилар.
Саҳобалар: «Ё Расулаллоҳ, бир одам ташқи томондан бошқа, қалбида эса бошқа бўлса, бундай одам жазога лойиқ эмасми?!» деб сўрашди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам жавоб қилдилар: «Мени Аллоҳ одамлар билан уларнинг қалбидаги ниятларига қараб муомала қилишга буюрмаган. Менга одамлар билан уларнинг зоҳирига қараб, муомала қилиш буюрилган». Сўнгра: «Бу одам ва унинг шериклари бир кун келиб, Исломдан юз ўгирадилар», дедилар. «Ҳа, шуни айтиб қўяманки, ҳозирча уларга жазо бермаяпман, аммо исён кўтаришса, улар ўз жазоларини оладилар». Натижада, Ҳазрат Али разияллоҳу анҳу даврларида бу киши ва унинг қабиласи Ҳазрат Алига қарши исён кўтарган ва «Хаворижлар» номи билан тарихда машҳур бўлган исёнчиларнинг сардори бўлишди.
(Дибоча Тафсирул Қуръон, Анворул улум, 20-жилд, 358-бет)
Иншоаллоҳ, қолгани кейинги сафар!