МУҲАММАД РАСУЛУЛЛОҲ (С. А. В.) — ЭНГ ГЎЗАЛ НАМУНА!
أَشْھَدُ أَنْ لَّا إِلٰہَ إِلَّا اللّٰہُ وَحْدَہٗ لَا شَرِيْکَ لَہٗ وَأَشْھَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہٗ وَ رَسُوْلُہٗ۔أَمَّا بَعْدُ فَأَعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْمِ۔
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ﴿۱﴾اَلۡحَمۡدُلِلّٰہِ رَبِّ الۡعٰلَمِیۡنَ ۙ﴿۲﴾ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ ۙ﴿۳﴾ مٰلِکِ یَوۡمِ الدِّیۡنِ ؕ﴿۴﴾إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسۡتَعِیۡنُ ؕ﴿۵﴾اِہۡدِنَا الصِّرَاطَ الۡمُسۡتَقِیۡمَ ۙ﴿۶﴾ صِرَاطَ الَّذِیۡنَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡہِمۡ ۬ۙ غَیۡرِ الۡمَغۡضُوۡبِ عَلَیۡہِمۡ وَ لَا الضَّآلِّیۡنَ﴿
Ҳунайн жангидан сўнг қўлга киритилган ғанимат моллари ва уларнинг тақсимоти ҳақида сўз бораётган эди. Бу борада қўшимча воқеалар қуйидагича баён қилинган:
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳунайн ғалабасидан сўнг барча ғанимат молларини Жиърона номли жойга тўплашни буюрдилар. Бу амрни берганларидан сўнг у зот Тоифга йўл олдилар. Тахминан бир ой ўтгач, Тоифдан қайтиб, Жиъронага келдилар. У ерга етиб келиб ҳам, ўлжаларни дарҳол тақсимламадилар, балки бир неча кун кутиб турдилар.
Баъзи ривоятларга кўра, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўн уч ёки ўн тўрт кун давомида кутдилар, шояд Бану Ҳавозин қабиласи тавба қилиб қайтиб келса ва уларнинг аҳли, бола-чақалари ва мол-мулклари ўзларига қайтарилса. Бир томонда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларни кутиб турдилар, иккинчи томонда эса, Бану Ҳавозин: «Боришимиз фойда келтирадими ёки йўқми?» – деган иккиланишда эди. Ниҳоят, узоқ кутишдан сўнг Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларнинг келишмаётганини кўриб, ўлжалар ва асирларни тақсимлаб бердилар.
Ғанимат моллари тақсимланиб бўлгач, Бану Ҳавозиннинг ўн тўрт нафар обрўли кишиси Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам хизматларига келдилар. Улар Исломни қабул қилган эдилар ва бутун қабилалари ҳам Исломни қабул қилишганини маълум қилдилар. Сўнгра Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламдан раҳм-шафқат сўраб, шундай илтижо қилишди: «Эй, Аллоҳнинг Расули, биз обрўли ва шарафли оилаларданмиз! Биз дуч келган бу қийинчилик ва ташвиш сиздан махфий эмас. Бизга яхшилик қилсангиз, Аллоҳ таоло ҳам сизга яхшилик қилади».
Ушбу делегация раҳбари Абу Сурад Зуҳайр ибн Жарвал эди. У нотиқ ва шоир ҳам бўлган. У Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларида жуда дилтортар ва таъсирли тарзда раҳм-шафқат сўради. У: «Эй, Аллоҳнинг Расули саллаллоҳу алайҳи ва саллам, бу асирлар орасида сизнинг аммаларингиз, холаларингиз ва сизни парвариш қилган, едириб-ичирган опа-сингилларингиз ҳам бор!» – деди.
У бу сўзларни нега айтди? Чунки Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Бану Саъд қабиласида эмизикли даврларини ўтказганлар ва ўша ерда ўсганлар. У зотнинг эмикдош ота-оналари Бану Саъд қабиласидан бўлиб, бу қабила Бану Ҳавозиннинг бир шоҳобчаси эди. У яна шундай деди: «Агар биз бу эмизиш яхшилигини Ғассоний подшоҳи Ҳорис ибн Абу Шимрга ёки Ироқ подшоҳи Нуъмон ибн Мунзирга қилганимизда ва бошимизга шундай мусибат тушганида, улар, албатта, бизга раҳм қилган бўлардилар. Сиз эса барчадан кўра кўпроқ раҳм-шафқат соҳиби ва жуда саховатлисиз!» Шундан сўнг у Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламни мадҳ этиб, шеър ҳам айтди.
Бу делегацияда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг эмикдош амакилари ҳам бор эди. У киши ҳам шунга ўхшаш ҳис-ҳаяжонли нутқ сўзлади. У: «Мен сизни болалигингизда, бизнинг ёнимизда бўлганингизда ҳам кўрганман, ўшанда ҳам жуда яхши эдингиз. Кейинроқ мен сизни ёшлигингизда яна кўриш шарафига муяссар бўлдим. Ёшлигингизда ҳам ҳеч ким сизчалик яхши хулқли ва олижаноб эмас эди. Сиз яхшиликнинг ўзисиз ва саховат дарёсисиз. Биз сизнинг яқинларингиз ва оилангизмиз, шунинг учун бизга яхшилик қилсангиз. Аллоҳ бу яхшилигингиз учун сизни, албатта, мукофотлайди».
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларнинг дарду ҳасратга тўла илтижоларини тингладилар. Уларнинг илтимосини рад қилмадилар, балки: «Мен сизларни жуда кўп кутдим, ҳатто сизлар келмайсизлар, деб ишониб қолдим. Энди кўриб турганингиздек, асирларнинг жуда оз қисми менда қолди, қолганлари тақсимланиб бўлди. Менинг наздимда энг мақбул сўз — энг рост сўздир. Шунинг учун энди сизлар икки нарсадан бирини танлашингиз мумкин: ё асирга тушган эркак-аёлларни, ёки мол-мулкни. Улардан қай бирини олмоқчи бўлсангиз, олишингиз мумкин. Мен сизларни жуда кўп кутган эдим, иккаласини ҳам беришни истагандим». Бану Ҳавозин делегацияси бутун вазиятни кўргач: «Биз ўз асирларимизни, яъни эркак ва аёлларимизни қайтариб олишни истаймиз», – деб илтимос қилишди. Бунга жавобан Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Менинг ва Бану Абдулмутталибнинг улушига тушган асирлар сизларники бўлди, яъни мен уларни эркинликка чиқариб, сизларга қайтараман. Қолган асирларга келсак, мен бошқа мусулмонлар билан гаплашиб кўраман, чунки уларни ўшаларга бериб бўлгандим», – дедилар.
Шу билан бирга, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам делегация аъзоларига нима қилиш кераклиги ҳақида ечим ҳам таклиф қилдилар: «Сизлар пешин намозидан сўнг одамлар олдида туриб, биз мусулмонлар учун Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)ни ўз шафоатчимиз қиламиз ва Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан орқали мусулмонлар фарзандларимиз ва аёлларимизни озод қилишларини сўраймиз, денглар». Бундан ташқари, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мусулмонлар олдида Исломни қабул қилганларингизни билдиринглар ва: «Биз сизларнинг биродарларингизмиз», – денглар, шундан сўнг мен одамлар олдида сизларни шафоат қиламан». Яъни, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мен сизлар учун шафоат қиламан», – дедилар.
Бу — Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саховатли ва карамли феъл-атворларининг гўзал услубидир. У зот асирларни озод қилиш йўлини ўзлари ўргатдилар. Бу орқали оддий мусулмонларнинг ҳам ўз шаъни ва қадри унутилмас эди, чунки асирлар уларнинг мулкига айланиб бўлган эди. Шу билан бирга, Ҳавозин қабиласининг ҳурмат-эҳтироми ҳам жойига қўйилди.
Делегация аъзолари худди Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам буюрганларидек, пешин намозидан сўнг туриб, илтимос қилишди. «Саҳиҳ Бухорий» ривоятига кўра, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўринларидан туриб, одамларга мурожаат қилиб: «Сизларнинг биродарларингиз тавба қилиб олдингизга келдилар. Мен уларнинг асирларини ўзларига қайтармоқчиман. Кимки ўз хоҳиши билан шундай қилмоқчи бўлса, шундай қилсин. Кимки эвазига биздан бирор нарса олмоқчи бўлса, шундай қилиши ҳам мумкин. Мен унга дастлабки ўлжалардан унинг ҳаққини қайтараман», – дедилар.
Шунингдек, ўзларининг ва ўз оилалари (Бану Абдулмутталиб)нинг асирларини қайтариш ҳақида ҳам эълон қилдилар. Саҳобалар эса ўз жонлари, аёллари, болалари ва ота-оналаридан кўра Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламни кўпроқ севардилар. Улар: «Ё Расулаллоҳ, сизнинг хурсандчилигингиз учун биз ўз асирларимизни Ҳавозинга чин дилдан қайтарамиз!» – дейишди.
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам уларнинг бу ҳис-туйғусини кўриб, жуда хурсанд бўлдилар, аммо ҳамманинг розилиги ва чин дилдан розилигини билишни лозим топдилар. Шу боис: «Мен орангиздан ким розилик берганини, ким бермаганини билолмаяпман, чунки жамоатда ҳамма гапирмоқда. Шунинг учун сизлар қайтинглар ва бошлиқларингиз ва назоратчиларингиз ҳузуримга келиб, ўз одамларингизнинг мавқеини билдирсинлар», – дедилар. Бу буйруққа ҳамма хурсанд бўлиб, ўз асирларини қайтаришни исташларини билдирдилар. Уларнинг назоратчилари Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг хизматларига келиб, буни маълум қилдилар. Шундай қилиб, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўша душман қавмга катта яхшилик қилиб, барча асирларни ҳеч қандай бадалсиз қайтариб бердилар. Ўзларининг содиқ, садоқатли ва меҳрибон саҳобаларининг туйғуларини ҳам шундай инобатга олдиларки, ҳар бир асир эвазига олтита туя берилишини буюрдилар.
Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳунинг Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламга бўлган муҳаббатлари ва итоатларининг намунаси шу эдики, у киши асирлар озод этилаётган пайтда у ерда йўқ эдилар. Қайтиб келганларида, асирларнинг хурсандчиликдан сакраб турганларини кўрдилар. Сабабини сўрагач, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам барча асирларни озод қилганликларини билдилар. Буни эшитибоқ, у киши бошқа ҳеч қандай текшириш ёки суриштириш зарур эмаслигини ҳис этдилар ва дарҳол ўғилларига: «Эй, Абдуллоҳ, бор, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам менга берган чўримни озод қил!» – дедилар.
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Бану Ҳавозиннинг бу асирларини нафақат ҳеч қандай бадалсиз озод қилдилар, балки уларга кийим-кечак ҳам ато этдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам алоҳида таъкидлаб: «Улардан биронта озод бўлувчи ҳам янги либоссиз чиқиб кетмасин», – деб буюрдилар. Буйруқни бажариш учун бир саҳоба — Буср ибн Суфён янги кийимлар сотиб олиб келишга юборилди. У янги ридоларни олиб келди ва ҳар бир асирга янги либос ҳам берилди. (Саҳиҳ Бухорий, «Қул озод қилиш» китоби, «Араблардан бир қулга эга бўлган киши…» боби, 2539-2540-ҳадислар. Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 130-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 309-314-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 266-бет, Нафис академияси матбааси, Лоҳўр)
Ривоятларга кўра, уч киши ўз асирларини қайтариб беришдан бош тортган. Ақраъ ибн Ҳобис деди: «Менга ва Бану Тамимга келсак, биз рад этамиз». Уяйна ибн Ҳисн Фазорий деди: «Мен ва менинг Бану Фазора қабилам рад этамиз». Аббос ибн Мирдос деди: «Мен ва Бану Сулайм асирларни қайтармаймиз». Лекин Бану Сулайм қабиласи (Аббос ибн Мирдоснинг қабиласи) ўз сардорининг сўзларига қарши чиқди ва: «Бизга тегишли бўлган барча нарсани Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга бағишладик», –дедилар.
Баъзи бошқа ривоятларга кўра, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай дедилар: «Бану Ҳавозиннинг барча асирлари озоддир. Кимки ўз асирини озод қилишни истамаса, унга эвазига Байтул-молдан олтитадан ёш туя берилади». Натижада, ўз асирларини беришга рози бўлмаган ўша кишилар ҳам бунга рози бўлишди. Шу тариқа, Бану Ҳавозиннинг олти минг асири озод этилди.
Баъзи ривоятларга кўра, Уяйна ибн Ҳисн Фазорий ўз асирини барибир қайтармади. Аммо бу итоатсизлиги туфайли у қаттиқ шармандаликка дучор бўлди ва хайр-баракадан ҳам маҳрум қолди. Ривоят қилинишича, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга ҳамма ўз асирини қайтаргани, фақат Уяйнагина бундан бош тортгани хабар қилинганда, у зот: «Аллоҳ уни зиёнда қолдирсин!» – деб дуо қилдилар.
Унинг асири ҳақидаги воқеа шундай: у ёш аёл ўрнига бир кампирни асир қилиб олган эди. Одамлар сўрашганида, у: «Бу кампирни оиласи озод қилдириш учун келганида, мен ундан хоҳлаган фидямни оламан, чунки унинг фарзандлари кўп бўлади», – деб жавоб берганди. Энди ҳамма асирлар озод қилинганида, Уяйна ўз асирини озод қилишдан бош тортгач, ўша кампирнинг ўғли Уяйнанинг ёнига келиб: «Юзта туя эвазига онамизни озод қил!» – деди. Уяйна бу нархни янада оширишни ўйлаб, уни озод қилишдан бош тортди. Шунда ўғил қайтиб кетди.
Бироздан сўнг, Уяйна унинг қайтиб келмаслигини сезгач, ўзи ўша ўғилнинг ёнига бориб: «Сен бераётган туяларни энди ҳам берасанми?» – деб сўради. Йигит: «Энди элликта туя бераман», деди. Шу тариқа савдолашиш ўнта туягача тушиб борди. Уяйна кўпроқ талаб қилар, йигит эса: «Яхши, буни ҳам бермайман, унда шунча ол!» – дерди. Нарх тушиб кетаверди. Ниҳоят, гап шу ергача етдики, Уяйна: «Кампирни мендан текинга олиб кет!» – деди. Бунга жавобан йигит: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳар бир озод қилинган асирга кийим ҳам берганлар, бу кампир эса ундан маҳрум қолди. Шунинг учун сен унга кийим ҳам беришинг керак», – деди. Уяйна: «Менда ҳеч нарса йўқ, мен ўзим жуда фақирман, тамаъ қилгандим, бундан ҳам зиён кўрдим», деди. Аммо йигит бирор нарса беришга мажбур қилди. Охири, Уяйна ўз ридосини беришга мажбур бўлди. Шундай қилиб, йигит ўша асир аёлни кийими билан бирга олиб кетди ва кетаётиб, Уяйнага: «Сенинг миянг ақлдан бутунлай холи, сенда вазиятдан фойдаланиш қобилияти мутлақо йўқ», – деди. Унинг бошқа шериклари ҳам уни койишди. Тамаъ туфайли у ҳеч нарсага эриша олмади. (Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 393-394-бетлар, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 295-297-бетлар, Нафис академияси матбааси, Лоҳўр. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 314-315-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр. Ғазавотун Набий, Али ибн Бурҳонуддин Ҳалабий, 680-681-бетлар, Карачи)
Бану Ҳавозиннинг сардори Молик ибн Авфнинг Исломни қабул қилиши ҳақида шундай ёзилади: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Бану Ҳавозин делегациясидан уларнинг сардори Молик ибн Авфнинг қаерда эканини сўрадилар. Улар унинг Тоифда, Бану Сақиф ёнида эканини айтишди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга хабар беришни буюрдилар: «Агар у итоат ва бўйсунишни қабул қилиб келса, асир бўлиб қолган оиласи ҳам унга қайтарилади».
Баъзи ривоятларга кўра, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам унинг оиласи учун алоҳида буйруқ берган эдиларки, улар қул сифатида ҳеч кимга берилмасин. Уларнинг яшаши Маккада Умму Абдуллоҳ бинти Абу Умайянинг уйида ташкил қилинган. Моликка дарҳол хабар етказилди. У ўша заҳотиёқ Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келишга тайёрланди, лекин Бану Сақифдан, агар улар менинг Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиоарга кетаётганимни билиб олишса, қамаб қўйишлари мумкин, деб қўрқди. Шу сабабдан, у от ва туя тайёрлаб, тун қоронғусида Тоифдан чиқиб, Жиъронага — Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам хизматларига етиб келди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унинг аҳли оиласини қайтариб бердилар, шунингдек, юзта туяни совға қилдилар. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу саховатлари ва марҳаматларини кўриб, у мусулмон бўлди ва умрининг охиригача ихлосли мусулмон бўлиб қолди. Кейинчалик Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам уни Ҳавозин қабиласининг мусулмонларига ҳоким ва уларнинг қўшинига саркарда этиб тайинладилар. (Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 299-300-бетлар, Нафис академияси матбааси, Лоҳўр. Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 797-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Бу — ўша Молик ибн Авф эдики, у бутун Бану Ҳавозин, Сақиф ва бошқа қабилаларни бирлаштириб, мусулмонларни йўқ қилиш ниятида келган эди. У Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қонларига ташна эди. Аммо Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг гўзал хулқлари ва афв қилишдаги камолотлари шундаки, у зот унинг ҳидоятига чанқоқ эдилар. У ҳидоят талаб қилиб келганида, нафақат ҳаммасини кечириб юбордилар, балки ўша вақтдаги энг қимматли бойлик ҳисобланган юзта туяни ҳам ато этдилар.
Ушбу жангда асирга олинганлар орасида Шаймо лақабли бир аёл ҳам бор эди, унинг асл исми Ҳузофа эди. Асирга тушганида, ушлаб олганларга: «Мен сизларнинг Набийларингиз Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг эмикдош опасиман», – деб айтди. Лекин саҳобалар бунга ишонмадилар. Ансорлардан бир жамоа уни ушлаб, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига олиб келди.
У: «Эй, Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), мен сизнинг эмикдош опангизман», – деди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Бирон белгинг борми?» – деб сўрадилар. У тиш изи бўлган жойни кўрсатиб: «Сиз мени болалигингизда, қучоғимда кўтариб юрганимда тишлаб олгандингиз», – деди. (Шунда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам бу воқеани эслаган бўлсалар керак). У яна: «Биз ўшанда қўй боқардик. Сизнинг эмикдош отангиз менинг ҳақиқий отам, сизнинг эмикдош онангиз менинг ҳақиқий онам. Ё Расулаллоҳ, эсланг, мен сизга қўй сути соғиб берардим!» – деди.
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам аломатдан танидилар ва ўринларидан туриб, у киши учун ридоларини ёзиб қўйдилар. Унга: «Унинг устига ўтир!» – дедилар. У зот унга: «Хуш келибсан!» – дедилар ва кўзларига ёш келди. Эмикдош ота-онаси ҳақида сўрадилар. Аёл уларнинг вафот этганини айтди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Агар сенга маъқул бўлса, бизнинг ёнимизда қол, сенга иззат, ҳурмат ва муҳаббат кўрсатилади. Агар ўз қавминг ёнига қайтишни истасанг, мен сенга яхшилик қилиб жўнатаман, ўша ёққа бора қол!» – дедилар. Аёл: «Мен ўз қавмим ёнига қайтишни истайман», –деди. Қисқаси, у Исломни қабул қилди.
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга учта қул ва битта чўри ато этдилар ҳамда бир ёки иккита туя беришни буюрдилар. У зот ўша пайтда Ҳунайнда бўлганликлари учун: «Сен Жиъронага бор, мен Тоифга кетяпман, қавминг ёнида бўл!» – дедилар. Шундай қилиб, у Жиъронага келди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Жиъронада у билан учрашдилар ва унга қўйлар ва эчкилар ҳам ато этдилар.
Бир ривоятга кўра, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: «Нима сўрасанг, берилади, нимага шафоат қилсанг, қабул қилинади», – дедилар. Шунда у Бану Саъд қабиласидан бўлган Бажжод номли бир кишига шафоат сўради. Бу одам бир мусулмонни ўлдириб, уни ёқиб юборган ва қочиб кетган эди, лекин саҳобалар уни ушлаб олишганди. Шаймо унинг кечирилишини сўраб шафоат талаб қилганида, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам уни кечирдилар. (Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 389-390-бетлар, Нафис академияси матбааси, Лоҳўр. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 333-бет, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 318-319-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Бироқ тафсилотлари йўқ, албатта, кейинчалик унинг хун дияти тўланган бўлиши керак. Абу Довуд ривоятига кўра, Жиъронада Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг эмикдош оналари ҳам у зот билан учрашганлари айтилган. Лекин бунинг санади заиф эканини айтишади. Оналари учрашмаган. Эҳтимол, эмикдош онанинг учрашуви бошқа бир вақтда бўлган ёки ровий хато қилган бўлиши мумкин, чунки умумий ривоятларга кўра, Ҳунайн жангидан олдин Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг эмикдош оналари вафот этган эдилар. (Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 289-бет, Нафис академияси матбааси, Лоҳўр. Сунан Абу Довуд, «Одоб» китоби, «Ота-онага яхшилик қилиш ҳақидаги» боб, 5144-ҳадис. Ас-сийратун набавия, Ибн Касир, 3-жилд, 690-бет, Дор ул-Маърифа, Байрут, Ливан. Фатҳул вадуд, 7-жилд, 410-бет)
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккадан Мадинага ҳижрат қилганларида, Макка аҳли Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламни тирик ёки ўлик тутиб келган одамга юзта туя мукофот берилишини эълон қилган эди. Бу машҳур воқеа кўп марта айтиб ўтилган.
Буни эшитган Суроқа ибн Молик Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламни таъқиб этиб, етиб олди, лекин ўша пайтда Аллоҳ таоло мўъжизавий тарзда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламни ҳимоя қилди ва Суроқани ожиз қолдирди. Ўшанда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: «Суроқа, сенга Кисронинг билагузуклари тақилган вақтда ҳолинг қандай бўларкин?» – деган эдилар. Ўшанда Суроқа Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламдан омонлик хати ёзиб беришларини сўраган эди. Ўша Суроқа ўша омонлик хати билан Жиърона номли жойга келди ва Исломни қабул қилди. (Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 306-307-бетлар, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Бу фурсатда Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳу қилган назрлари зикри ҳам учрайди. Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳу Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга: «Ё Расулаллоҳ, мен жоҳилия даврида Масжидул Ҳаромда бир кун эътикофда ўтиришни назр қилган эдим, бу ҳақда нима дейсиз?» – деб сўрадилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Бора қол ва назрингни адо эт!» – дедилар. Шунда Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳу бориб, ўз назрларини адо этдилар. (Саҳиҳ Бухорий, «Эътикоф» китоби, «Эътикоф ўтирса, унга рўза вожиб бўлмайди» боби, 2042-ҳадис. Фатҳул Борий, «Ғазотлар» китоби, 8-жилд, 43-бет)
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳали Жиъронада бўлганларида, бир кеча умра қилиш ниятида ўша ердан Маккага жўнадилар. Ривоятларга кўра, тунги пайтда бориб, ўша тундаёқ қайтиб келдилар. Одамлар, гўёки, Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳеч қаерга бормагандек, жуда қисқа вақтга кетган деб ўйлашди. (Ғазавотун Набий, Али ибн Бурҳонуддин Ҳалабий, 683-бет, Карачи. Умдатул Қори, «Ҳаж» китоби, 9-жилд, 301-бет, Эҳёут-турос нашриёти. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 9-жилд, 375-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Расулуллоҳнинг саллаллоҳу алайҳи ва саллам Мадинага қайтишлари ҳақида ёзилишича, Зулқаъда ойи тугашига ўн икки кун қолганда, пайшанба куни у зот Мадинага сафарни бошладилар. Бундан аввал у зот Ҳазрат Аттаб ибн Усайдни Маккага ҳоким этиб тайинлаган эдилар. У зот Ҳазрат Муоз ибн Жабал ва Ҳазрат Абу Мусо Ашъарийни ҳам у билан қолдирдилар, токи улар одамларга Қуръон ва диндан таълим берсинлар.
Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам йўлда учраган одамларга ҳадя улашиш учун ўзлари билан бирга бир нечта ҳайвон олиб кетдилар. У зот Жиърона водийсидан чиқиб, Сариф орқали Марруз-Заҳронга етдилар, сўнгра тўққиз кунлик сафардан кейин Мадинага етиб бордилар. Зулқаъда ойи тугашига ҳали уч кеча қолган эди. Бу барча юришлар — Макка фатҳи, Ҳунайн ғазоти ва Тоиф аҳлига ҳужум — икки ою ўн олти кун давом этди. (Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 406-407-бетлар, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут. Ҳунайн ғазоти, Аллома Муҳаммад Бошмил, 306-307-бетлар, Нафис академияси матбааси, Лоҳўр)
Ғарблик шарқшунослар Макка фатҳи, Ҳунайн ғазоти ва Тоиф ғазоти кабилар ҳақида эътирозлар билдирадилар. Гарчи ғарблик шарқшунослар ҳақиқий эътирозга лойиқ бирор жиҳат топа олмаган бўлсалар-да, уларнинг иккита эътирози келтирилади:
Замонавий шарқшунослардан Уилям Монтгомери Уотт шундай дейди: «Баъзи катта саҳобаларга берилган бир нечта аёлдан ташқари қолган ўлжа моллари ва асирлар Масъуд ибн Амр Ғифорий назорати остида Жиъронада сақланди». (Muhammad at Madina by W.Montgomery Watt Page73 Chapter The Battle of Hunayn, The Consolidation of Victory Oxford University Press Karachi 2006)
Худди шундай, Сэр Уилям Мур ёзади: «Асирлардан Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)га олиб келинган учта чиройли аёлнинг бирини Ҳазрат Алига, бирини Ҳазрат Усмонга ва яна бирини Ҳазрат Умарга ато этдилар. Ҳазрат Умар ўз улушидаги аёлни ўғли Ҳазрат Абдуллоҳга бериб қўйди. Қолган иккиси билан нима бўлгани маълум эмас». У яна ёзадики, бу ҳодиса «Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) тарихи ҳақида ички маълумот беради», яъни у зот қариндошчиликка тортиб, асир қизларни хотинининг отасига ва икки қизининг эрларига берганлар. (The Life of Mahomet by Sir William Muir page 435 Chapter The Hawazinite Prisoners Released, Mahomet Presents Female Slaves to Ali, Othman and Omar London Smith, Elder, & CO., 15 Waterloo Place 1878)
Эътироз ёки фитна ниятида бир воқеани келтиришга ҳаракат қилинган, аммо унда ҳам ҳеч қандай асос йўқ. Чунки Ҳунайн ғазоти муносабати билан асира чўриларни шундай тақсимлаш, яъни уларни мазкур саҳобаларга бериш ҳақидаги бундай ривоятлар «Сийрат Ҳалабия» ва «Табақот Ибн Саъд»ларда учрамайди. Фақатгина мол-мулкни тақсимлаш ҳақида зикрлар бор.
«Табақот Ибн Саъд»да ёзилишича, ўша куни мусулмонларга олти минг асир тушди. Мушриклар Исломни қабул қилган ҳолда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига келиб: «Эй, Аллоҳнинг Набийси, сиз одамларнинг энг яхшисисиз! Сиз молларимиз, аёлларимиз ва болаларимизни асир олдингиз», – дедилар. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам мусулмонларга мурожаат қилиб: «Кимда улардан бирор нарса бўлса ва уни қайтаришга дилидан рози бўлса, бу йўл афзалдир. Кимки рози бўлмаса, (асирни) бизга берсин. Бу бизнинг зиммамизда қарз бўлади. Қачонки бирор нарса топсак, бу қарзни адо этамиз», – дедилар.
Улар: «Ё Расулаллоҳ, биз розимиз ва бўйсунамиз!» дейишди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Мен билмайман, орангизда рози бўлмаган биров бордир. Шунинг учун сизлар ўз вакилларингизни юборинглар!» – деб айтдилар. У зотнинг ҳузурларига вакиллар олиб келинди ва улар ҳамманинг рози экани ва бўйсунишини тасдиқладилар. (Табақотул-Кубро, 2-жилд, 118-бет, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут)
Аввалги маълумотларда Ҳунайн ғазоти асирларига қилинган муомала ва уларни озод этиш борасида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг раҳм ва ҳикматдан иборат стратегиялари ишончли тарихий манбалар асосида батафсил баён этилди. Бу тарихий ҳақиқатни ҳатто ғарблик шарқшунос Сэр Уилям Мур ҳам яхши билган. Шу сабабли у танқидий услубда ёзса ҳам, бу ҳақиқатни айтишдан ўзини тия олмаган. У шундай ёзади: «Ҳунайннинг барча асирлари озод қилинган эди». (The Life of Mahomet by Sir William Muir page 435 Chapter The Hawazinite Prisoners Released, Mahomet Presents Female Slaves to Ali, Othman and Omar London Smith, Elder, & CO., 15 Waterloo Place 1878)
Унинг бу баёноти аслида унинг ўз эътирозини рад этади. Бу ғазот воқеаларини кўриб чиқиш шуни кўрсатадики, дастлаб асирлар назорат учун саҳобаларга топширилган, лекин якуний тартиб бўйича уларнинг барчаси Ҳазрат Масъуд ибн Амр Ғифорий назоратлари остида Жиъронага юборилган. Сўнгра Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Тоифдан қайтиб, Ҳавозин қабиласи билан музокара олиб борганларида, ўзларининг ўта раҳмга тўла стратегиялари билан ҳар бир кишига топширилган асирларни озод қилдирганлар. Бу батафсил маълумот аввалроқ баён этилган.
Машҳур ғарблик шарқшунос Монтгомери Уотт бу ҳақиқатдан хабардор бўлган, чунки у айнан ўша жойда шундай ёзади: «Маълум бўлишича, Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламдан анча йиллар ўтиб эшитганлар бу ҳикояларга ўзларидан қўшимчалар қилишган ёки бу ҳикоялар тўқиб чиқарилган бўлиши мумкин». (Muhammad At Medina by W.Montgomery Watt page 73 Chapter The Battle of Hunayn, The Consolidation of Victory Oxford University Press Karachi 2006)
Яна бир ғарблик шарқшунос Марголиус Тоиф сардори Молик ибн Авф Насрий ҳақида эътироз билдириб, у мажбуран мусулмон қилинган, деб даъво қилади. (Mohammed And The Rise of Islam by D.S Margoliouth Page 403 Chapter The Taking of Meccah G.P Putnam’s Sons New York and London The Knickerbocker Press Third Edition)
Марголиуснинг бу эътирози мутлақо асоссиз ва ғарблик шарқшуносларнинг Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам сийратларига нисбатан бўлган умумий муносабатига мисолдирки, улар бутун оламга раҳмат бўлган зотнинг шафқатли воқеаларини ҳам зўравонлик рангига бўяшга ҳаракат қиладилар, бу эса ҳақиқатдан мутлақо йироқдир. Бу воқеанинг тафсилотлари «Сийрат Ибн Ҳишом»да келтирилган:
Оламларга раҳмат бўлган Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳавозин делегациясининг раҳм-шафқат сўровини қабул қилиб, уларнинг асирлари ва мол-мулкларини қайтариб берганларидан сўнг, Тоифдаги сардор Молик ибн Авф ҳақида ҳам ўйладилар ва: «Молик ибн Авфнинг аҳволи қандай?» – деб сўрадилар. У зотга: «У Сақиф қабиласи билан Тоифда», – деб жавоб қайтарилди. Шунда Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ўша раҳм-шафқатлари яна бир бор Молик ибн Авфга нисбатан зоҳир бўлди. У зот: «Бориб унга хабар қилинглар, агар у Исломни қабул қилса, унинг аҳли оиласи ва моли ўзига қайтарилади, бу билан чекланмай, унга юзта туя ҳам берилади», – дедилар.
Бу ерда эътиборли жиҳат шуки, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ғолиб бўлиб, Молик ибн Авфдан ҳеч қандай манфаат талаб қилмаётган эдилар. Ҳеч бир қонун бўйича у зот Молик ибн Авфга нисбатан заррача ҳам масъул эмасдилар. Лекин ўзларининг азалий раҳм-шафқат туйғулари билан унга Исломни қабул қилиш рисоласини юбордилар ва унинг аҳли оиласини, молини ва юзта туяни беришга ваъда қилдилар. Иккинчи томондан, Моликнинг қалбига ҳам Ислом олдиндан кириб бўлган бўлиши кўринади, чунки Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу хабарлари унга етказилганда, у дарҳол у зот билан учрашиш учун йўлга чиқди. У Тоифдан чиқиб, Жиъронада ёки Маккада Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан учрашди. Молик мусулмон бўлди. Пайғамбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам унга аҳли, моли ва қўшимча юзта туяни ато этдилар. У Исломни қабул қилди ва Исломни қабул қилаётганда, шеърлар ҳам айтди, улардан бири:
مَا اِنْ رَاَیْتُ وَلَا سَمِعْتُ بِمِثْلِہٖ
فِی النَّاسِ کُلِّھِمْ بِمِثْلِ مُحَمَّدٍ
Яъни: «Мен бутун одамлар ичида Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва салламга ўхшаган инсонни на кўрганман ва на бундай даражадаги инсон ҳақида эшитганман». (Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 797-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Булар Ҳунайн воқеаларининг барча тафсилотлари эди. Кейинчалик, иншоаллоҳ, қолган сариялар ҳақида баён қилинади.
Ҳозир мен икки марҳумни зикр қилмоқчиман ва жумадан кейин уларнинг жаноза намозларини ҳам ўқитаман.
Биринчиси — муҳтарам Доктор Лаийқ Аҳмад Фаррух жанобларидир. У киши Канадада вафот этдилар. У киши ҳаётини бағишлаган врач сифатида Африкада кўп йиллар хизмат қилдилар. Марҳум яқинда 83 ёшда вафот этдилар.انا للہ و انا الیہ راجعونМарҳум васият тизимига ҳам кирган эди. У кишининг орқасида аёли, бир ўғил ва икки қиз қолди. У киши Мажлиси Нусрат Жаҳон доирасида 1974-йилда Ганага юборилдилар. 1978-йилгача ўша ердаги Марказий шифохонада хизмат қилдилар. Уч йиллик вақф муддати тугагач, соғлиқлари ёмонлашгани боис рухсат сўраганларида, Учиничи Халифа ҳазратлари у кишига яна бир йил ишлашини айтдилар. У кишига катта ва мураккаб касалликлар билан боғлиқ ҳолатлар юз келарди. Баъзида врачлар бундай ҳолатларни бошқа давлат шифохоналарига юборишга тавсия қилсалар ҳам, беморлар: «Йўқ, агар даволанадиган бўлсам, Аҳмадия шифохонасида ва Аҳмадий врачда даволанаман», – дердилар. Кўпгина умидсиз бўлган амалиётлар ҳам Аллоҳнинг фазли билан муваффақиятли ўтган. Шундай мураккаб ҳолатлардан бири — странгуляцияланган чурра эди. У киши бу жуда қийин бўлган амалиётни амалга оширдилар ва Аллоҳ таолога дуо қилдилар. Аллоҳ таоло муваффақият ато этди.
1984-йили у киши қайтадан Африкага, Гамбияга юборилдилар ва 1993-йилгача ўша ерда самимий вақф руҳи билан хизмат қилдилар.
Марҳумнинг ўғли шундай ёзади, (у жуда тўғри ёзган): «У киши жуда хотиржам табиатли, дуогўй, хокисорлик ва сабр-матонатнинг намунаси эдилар. Бутун ҳаётларини инсониятга хизмат қилишга бағишладилар. Вақф даврида, айниқса, Гамбиянинг кичик ва орқада қолган Анжавара қишлоғида шароитлар жуда оғир эди; овқат ҳам бўлмасди, иссиқ, электр ва сув йўқ эди, лекин у ерда хизматни давом эттирдилар». Ўғлининг айтишича, у ҳам бетоб бўлиб, оёқларида пуфакчалар пайдо бўлганда, отаси уни кўтариб мактабга олиб бориб, етказиб келарди ва ҳеч қачон шикоят қилмасди.
У яна айтадики, Ҳазрат Тўртинчи Халифа (раҳимаҳуллоҳ) 1988-йили у ерга ташриф буюрганларида, айнан уларнинг уйларига кирдилар. Уйда ўтириш учун курсилар ҳам йўқ эди, лекин Ҳузур (Халифа): «Мен сиз билан овқатланаман», дедилар ва қолган ходимларга ташқарида бўлишни буюрдилар. Бу улар учун катта шараф эди, дейдилар.
Доктор Лаийқ Аҳмад Фаррух Лоҳўрда ишлаган вақтларида бир воқеани айтиб берардилар: «Қон босимим жуда пасайиб кетди ва мен стол устига ётиб қолдим. Менга гўёки ўлим яқинлашгандек туюлди. (Докторлар баъзан ўз-ўзидан шубҳага боришади ва билишади ҳам), лекин ўша пайтда менга овоз келди: «Ҳали вақти келмади, Канадага борганингда, келади». У киши Аллоҳ таоло бир неча йил ўтгандан сўнг буни мукаммал тарзда ўша ерда рўёбга чиқарганини айтадилар.
Бир марта, 1978-йили Ганадан қайтганларида, Жамоат делегацияси билан Ҳазрат Учинчи Халифа (раҳимаҳуллоҳ) билан учрашгани борди. Учинчи Халифа ҳазратлари: «Сен қайтиб келдингми? Мен сени қаердан келган бўлсанг, ўша ерга қайтадан юбораман», – дедилар. У киши: «Тушунмадим, чунки мен қайтадан вақф қилмоқчи эмас эдим», – дейдилар. Лекин 1983-йили Нусрат Жаҳон Рабваҳ котибидан хат келди: «Сизнинг тайинланишингиз кўриб чиқилмоқда, шунинг учун келинг». Ва 1984-йили Ҳазрат Тўртинчи Халифа (раҳимаҳуллоҳ) у кишини қайтадан Африкага, Гамбияга юбордилар. У киши: «Бу мен учун ғаройиб мўъжиза бўлди, бир Халифа айтган гапни иккинчилари амалга оширдилар», – дейдилар.
Марҳум Ваҳоб Одам, Гананинг собиқ амири, шундай дер эди: «Доктор жаноблари қачонки бирор беморнинг оғир аҳволини кўрсалар, дарҳол нафл намози ўқишга киришардилар». (Мен ҳам у киши Ганада бўлган пайтларида бирга бўлганман, у киши билан вақт ўтказганман. Мен у кишини кўрганман). Жуда олижаноб, камтар ва инсониятга хизмат қиладиган киши эдилар. Ўз ҳаётини бағишлаганларни жуда ҳурмат қилардилар. Меҳмондўстлик у кишининг қонига сингиб кетган эди, эр-хотин ҳар иккиси ҳам — меҳмондўст. У кишида камдан-кам одамларда топиладиган кўплаб фазилатлар бор эди.
Довуд Ҳаниф жаноблари (ҳозирда Канада Жомияси директори, собиқ Гамбия Жамоати амири) шундай дейдилар: «У киши ҳар доим инсониятга хизмат қилишга тайёр турардилар. Кечани ҳам, кундузни ҳам билмасдилар, фақатгина бирор киши қийинчиликка учраганми, йўқми, шунга қарардилар ва дарҳол ёрдамга шошилардилар».
У киши тайинланган шифохона жойлашган ҳудуд кичик эди. У ерга бориш учун икки марта кема алмаштиришга тўғри келарди. Яшаш жойлари эса эски, ташландиқ омбор бўлиб, тозалаб, уйга айлантирилганди. Лекин у киши у ерда катта хурсандчилик билан яшадилар. У ерда электр, сув ва телефон йўқ эди. Сувни қудуқдан ёки дарёдан ўзлари олиб келардилар. Шам ёки чироқдан фойдаланилган. Амалиётлар одатда, кундузи, қуёш нурида ўтказиларди ва жарроҳлик асбоблари газ плитасида стерилланган. У киши шундай оғир шароитларда хизматни давом эттирдилар. Бугунги кунда эса докторлар буни қабул қилишга ҳам тайёр эмаслар. Улар бу қандай содир бўлишини ҳам билмайдилар.
Бир воқеада, ўша ерда бўлганларида, ўғрилар бир уйга бостириб киришган, одамлар шовқин солиб, уларни ўраб олишган. Шунда улар катта қиличсимон қуролни чиқариб, бир кишини уришди, натижада унинг боши қаттиқ жароҳатланди. Доктор жанобларини дарҳол тунги пайтда чақиришди. У киши зудлик билан фонар ва шам нурида жарроҳлик амалиётини бажардилар, бугунги кунда буни тасаввур қилиб бўлмайди. Аллоҳнинг фазли билан жарроҳлик муваффақиятли ўтди ва бемор омон қолди.
Яна бир марта бир камбағал киши доктор жанобларининг олдига келиб: «Менинг қишлоғим жуда узоқ, улов ҳам йўқ, беморни олиб келолмайман, илтимос, ўзингиз бориб кўринг!» – деди. У киши шу заҳотиёқ у билан йўлга чиқдилар, беморни кўриб, даволадилар ва у соғайиб кетди. Ўша ҳудуднинг парламент аъзоси буни билиб, клиникаларига ташаккур айтиш учун келди ва ҳар доим келганида, у киши билан учрашиб: «Ҳақиқий инсониятга хизматни айнан сиз қилмоқдасиз», – деб таъкидларди. Аллоҳ таоло у кишини мағфират ва раҳм қилсин, даражаларини юксалтирсин, аҳли оилаларини Ўз ҳимоясида сақласин ва уларга сабр-бардош берсин.
Икккинчи жаноза — Ҳиндистоннинг Ҳайдаробод шаҳридан Ҳамид Аҳмад Ғаврий жаноблариникидир. У киши ҳам яқинда 74 ёшда вафот этдилар. «Иннаа лиллааҳи ва иннаа илайҳи рожиъуун»
Марҳум васият тизими аъзоси эдилар. У кишининг оиласида аёли, бир қиз ва тўрт ўғил қолди. Неваралари ҳам бор. Барча фарзандлари Жамоатга қандайдир тарзда хизмат қилишмоқда. У киши Қодиён Нозири Аълоси Инъом Ғаврий жанобларининг укалари эдилар. Шунингдек, Албаниядаги даъватчи ва Жамоат раиси Самад Ғаврий жанобларининг отаси эдилар.
Марҳум рўза ва намозга риоя қилувчи, таҳажжуд ўқувчим инсон эдилар. Қуръони Каримга жуда катта муҳаббатлари бор эди, уни доимий ўқирдилар ва ёд олишга ҳаракат қилардилар. Соғлиқлари бор пайтда нафл намозларини адо этгандан сўнг, бомдоддан олдин маҳалладаги Аҳмадий хонадонларга бориб, эшик қоқиб, уларни бомдод намози учун масжидга чақирардилар. Ҳаж ва Умра саодатига ҳам муяссар бўлганлар.
Халифалик буйруқларига амал қилувчи эдилар. Кичик ёки катта бўлишидан қатъий назар, ҳар бир буйруққа ўзим амал қилай, сўнгра Жамоатга айтай, деб ҳаракат қилардилар, зеро, у киши Жамоатда хутбалар ҳам ўқирдилар. Аллоҳнинг фазли билан бунда муваффақиятли бўлардилар.
Уйда гомеопатия дори-дармон захирасини сақлаб, беморларга бепул ёрдам кўрсатардилар. Молиявий қурбонликда ҳам илғор эдилар. Яқин қариндошларидан бирининг айтишича, у кишининг ҳиссаи омад (даромаддан ажратиладиган ҳақ) бўйича чанда қарзи қолиб кетганида, марҳум мол котибининг ёнига бориб, унга тегишли бўлган чандани ўзлари тўлаб қўйган ва сўнгра қариндошига: «Кейинги сафар қарзинг қолмасин, аввал чандани бер!» – деб танбеҳ берганлар.
У киши силаи раҳм қилувчи, қариндошларини тез-тез уйларига тўплаб, уларнинг бахтиёрлиги ва қайғусига шерик бўлардилар. Марказий вакиллар ва даъватчиларни жуда ҳурмат қилардилар. Жамоат хизматлари ҳам кўп бўлган: Ҳайдаробод ноиб амири, ўз доирасидаги Қуръон таълими котиби, Жамоат раиси, Ансоруллоҳ нозими ва Жанубий Ҳинд Мажлиси Ансоруллоҳнинг ноиб раиси сифатида хизмат қилишга муваффақ бўлганлар. Бир марта Англиядаги Жалсада ҳам иштирок этганлар.
Аллоҳ таоло у кишига мағфират ва раҳм-шафқат билан муносабатда бўлсин. Марҳумнинг Албаниядаги даъватчи ўғли жанозада иштирок этолмади. Аллоҳ унга ҳам сабр-бардош ато этсин. Ҳар иккала марҳумнинг жаноза намозларини кейин ўқитаман.