МУҲАММАД РАСУЛУЛЛОҲ (С. А. В.) — ЭНГ ГЎЗАЛ -НАМУНА!
أَشْھَدُ أَنْ لَّا إِلٰہَ إِلَّا اللّٰہُ وَحْدَہٗ لَا شَرِيْکَ لَہٗ وَأَشْھَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہٗ وَ رَسُوْلُہٗ۔أَمَّا بَعْدُ فَأَعُوْذُ بِاللّٰہِ مِنَ الشَّيْطٰنِ الرَّجِيْمِ۔بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ﴿۱﴾اَلۡحَمۡدُلِلّٰہِ رَبِّ الۡعٰلَمِیۡنَ ۙ﴿۲﴾ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ ۙ﴿۳﴾ مٰلِکِ یَوۡمِ الدِّیۡنِ ؕ﴿۴﴾إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسۡتَعِیۡنُ ؕ﴿۵﴾اِہۡدِنَا الصِّرَاطَ الۡمُسۡتَقِیۡمَ ۙ﴿۶﴾ صِرَاطَ الَّذِیۡنَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡہِمۡ ۬ۙ غَیۡرِ الۡمَغۡضُوۡبِ عَلَیۡہِمۡ وَ لَا الضَّآلِّیۡنَ﴿Бугун ҳам Табук ғазоти воқеаларининг қўшимча тафсилотларини баён қиламан. Жадд ибн Қайс исмли кишининг воқеаси зикр этилган. Бу ҳам мунофиқлардан бири бўлиб, Абдуллоҳ ибн Убайдан кейин мунофиқларнинг иккинчи катта раҳбари эди. У Абдуллоҳ ибн Убай билан бирга турли фитналарда машғул бўлган. Бу ўша киши бўлиб, Ҳудайбия сулҳи пайтида ҳам байъат қилмаган эди.
У ҳам Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келиб, жангга бормаслик учун узр келтирди, лекин бу узр ҳам ғалати ва бемаъни бир узр эди. Ривоят қилинишича, Табук ғазоти пайтида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Бани Саламанинг бошлиғи бўлган Жадд ибн Қайсга: «Эй, Жадд, бу йил Бани Асфар, яъни румликларга қарши жиҳодга борасанми?» дедилар. У: «Ё Расулаллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам, менга рухсат берсангиз ва мени фитнага солмасангиз! Аллоҳга қасамки, қавмим аёлларни менчалик севадиган мендан бошқа одам йўқлигини яхши билади ва мен румликларнинг аёлларини кўриб қолсам, сабр қила олмай қолишдан қўрқаман!» деди. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу бемаъни жавобни эшитиб, ундан юз ўгирдилар ва: «Майли, боравер, сенга рухсат! Сенинг боришингга ҳожат йўқ», дедилар.
Унинг Бадр жангида қатнашган жуда ихлосли ўғли Абдуллоҳ ибн Жадд отасининг ёнига келиб: «Сиз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг даъватларини нега рад этдингиз? Аллоҳга қасамки, Бани Салама қабиласида сиздан бойроқ ҳеч ким йўқ. На ўзингиз чиқяпсиз ва на бировни отлантиряпсиз», яъни бирор мужоҳиднинг уловини ҳам таъминламаяпсиз, деди. У ўғлига: «Эй, ўғлим, бу иссиқ ва қийинчилик пайтида Бани Асфар томон боришга менга нима бор? Ўғлим, мен ўз уйимда ва ўз ҳудудимда туриб ҳам румликлар қўрқувидан қалтирайман», деб жавоб берди. «Шундай экан, мен ундай одамлар билан уришиш учун уларнинг ҳудудига қандай бораман?! Мен уйда ўтирган ҳолда ҳам қўрқувдаман. Эй, ўғлим, Аллоҳга қасамки, мен катта донишманд ва тажрибалиман! Мен жанглар ҳақида яхши биламан». Гўёки у, супер куч бўлган Рум билан жанг қилиш донолик эмаслигини айтмоқчи эди.
Бу гапларнинг ҳаммасини эшитган унинг ихлосли ўғлининг аччиғи чиқди ва: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, сиз мунофиқлик сабабли жангга бормаяпсиз ва Аллоҳга қасамки, сиз ҳақингизда Аллоҳнинг Расулига, албатта, Қуръон нозил бўлади!» деди. Айтишларича, отаси пойабзалини олиб, унинг юзига урди. Ўғли қайтиб кетди ва у билан гаплашмади.
Бир ривоятда айтилишича, Жадд ибн Қайс ҳақида қуйидаги оят нозил бўлди:
وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ ائْذَن لِّي وَلَا تَفْتِنِّي
Яъни: «Ва улардан: «Менга рухсат бер ва мени фитнага солма!» дейдиганлар ҳам бор».
Айтилишича, кейинчалик у тавба қилган ва чин дилдан тавба қилган ва Ҳазрат Усмон разияллоҳу анҳунинг халифалик даврларида вафот этган. (Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 815-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 72-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 463-465-бетлар, Дорус-Салом. Тарихи Табарий, 2-жилд, 181-182-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Усдул ғоба, 1-жилд, 521-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Кейинчалик унда мунофиқлик қолмаган, балки ҳақиқий мусулмон бўлган. Ўша ердаги фитначи одамлар ҳам бу жанг борасида бир жойга тўпланиб, турли фитналар уюштирардилар. Бунинг тафсилоти аввал ҳам бироз баён қилинган эди, яъни улар ўзларига бир марказ қурган эдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўша марказни йўқ қилишга буюрдилар. Унинг тафсилотида ёзилишича, Мадинада мунофиқлар ва яҳудийлар шундай фитналар билан машғул эдилар, яъни ёлғон миш-мишлар тарқатиб, мусулмонларнинг руҳини туширишга ҳаракат қилишарди ва мусулмонларни жангга чиқишдан тўхтатиш учун ҳар хил найранглар ишлатишарди.
Ихлосли ва иймони мустаҳкам бўлган мўминлар мунофиқларнинг бу кирдикорларидан нафақат хабардор эдилар, балки уларни кузатиб ҳам турардилар ҳамда бу одамлар ҳақидаги хабарлар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига етиб турарди.
Гарчи Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз раҳматлари ва шафқатлари туфайли бу одамларни афв этган бўлсалар ҳам, лекин тизимга қарши хавфли фитна бўлганида, уни катта ҳикмат билан, лекин қатъият билан тугатиш учун чора кўриларди. Бу асосий қоидани ёдда тутиш керакки, агар тизимга қарши бирор гап бўлса, унда қаттиққўллик ҳам қилинади, у ерда юмшоқликка ўрин йўқ.
Шунингдек, бу пайтда ҳам худди ана шундай чора кўрилди. Бир ривоятда келишича, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламга мунофиқлар Жосум яқинидаги Сувайлим яҳудийнинг уйида тўпланишаётгани ҳақида хабар етди. Жосум Мадинадаги бир қудуқ бўлиб, у Биъри Жосим деб ҳам аталарди. Мунофиқлар одамларни Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан Табук ғазотига боришдан қайтарардилар. Аслида, Мадинада мусулмонларнинг бу жангга бормасликлари учун турли хил салбий ташвиқотнинг барча фитналари шу ерда тайёрланарди.
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Талҳа ибн Убайдуллоҳни баъзи одамлар билан бирга ўша ерга жўнатдилар ва Сувайлимнинг уйини ёқиб юборишни, яъни уни тугатишни, бузиб, йўқ қилишни буюрдилар (ўша пайтлар уйлар хом ғиштдан қурилган бўларди). Ҳазрат Талҳа шундай қилдилар, шунда ўша жойда бўлган барча одамлар қочиб кетдилар. Бу қочиб кетганлар орасида мунофиқларга қўшилган Заҳҳок ибн Халифа ҳам бор эди. У уйнинг томига чиқиб, орқа томондан пастга сакради, натижада оёғи ва билаги синди.
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг раҳматлари ва афвлари шу қадар устунлик қилдики, у зот уларнинг ҳеч бирини на ҳибсга олишни буюрдилар ва на қўшимча жазо бердилар. Фақатгина фитналарнинг бу маскани, яъни бош қароргоҳини йўқ қилдилар. (Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 72-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 816-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 467-бет, Дорус-Салом. Сийрат Фарҳанги, 84-бет, Завор академияси, Карачи)
Табук сафарига ҳамма тайёргарлик билан машғул эди. Молиявий қурбонликлар ҳам давом этарди, токи сафар харажатлари таъминлансин. Камбағал ва ночор саҳобалар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келганларида, тайёргарлик учун уларга ёрдам бериларди. Шунингдек, бадавлат кишилар ҳам улови бўлмаган саҳобаларга улов ва бошқа нарсалар етказиб беришарди, чунки уловсиз бу сафарнинг имкони йўқ эди.
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳам амрлари бор эдики, биз билан бирга фақат кучли, сафарнинг машаққатини кўтара оладиган, улови ва йўл озуқасига эга бўлган киши чиқсин.
Шу пайтда баъзи саҳобалар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига йиғлаб келдилар. Улар у зот саллаллоҳу алайҳи ва салламдан улов сўрадилар, чунки унга муҳтож эдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Сизларни миндириб олишим учун менда ҳеч нарса қолмади», дедилар. Шунда улар йиғлаган ҳолда қайтиб кетдилар.
Аллоҳ таоло бу саҳобаларнинг ихлоси ва вафоси ҳамда ноиложлигини Қуръони Каримда шундай баён қилган:وَّ لَا عَلَی الَّذِیۡنَ اِذَا مَاۤ اَتَوۡکَ لِتَحۡمِلَہُمۡ قُلۡتَ لَاۤ اَجِدُ مَاۤ اَحۡمِلُکُمۡ عَلَیۡہِ تَوَلَّوۡا وَّ اَعۡیُنُہُمۡ تَفِیۡضُ مِنَ الدَّمۡعِ حَزَنًا اَلَّا یَجِدُوۡا مَا یُنۡفِقُوۡنَ (التوبۃ:92)“Ва шундай одамларни ҳам айблаб бўлмайди: сен уларни (жиҳод учун) бирор от-уловга (бирга) миндириб олишинг учун олдингга келадилар. Шунда сен уларга: «Сизларни миндириб олиш учун ҳеч нарса топмайман», деб жавоб қиласан. Шунда улар (Аллоҳнинг йўлида) ҳеч нарса сарф қила олмаганликлари сабабли кўзлари ёшга тўлган ҳолда қайтиб кетадилар”. (Тавба: 92)
Шу маҳрумият сабабли уларнинг кўп йиғлаганлари учун тарих ва сийрат китобларида улар «Баккауун» (жуда кўп йиғловчилар) номи билан зикр қилинадилар. Уларнинг сони ҳақида ихтилоф бор. Баъзи китобларда ўн саккизга яқин номлар учрайди, лекин кўпинча етти кишининг номига келишилган. Улар — Солим ибн Умайр, Улба ибн Зайд, Абу Лайло Абдурраҳмон ибн Каъб, Амр ибн Ҳумом, Абдуллоҳ ибн Муғаффал Музаний, Ҳарамий ибн Абдуллоҳ ва Ирбоз ибн Сориялардир.
Бир ривоятда келишича, Ҳазрат Ёмин ибн Умайр ибн Каъб Назрий Ҳазрат Абу Лайло Абдурраҳмон ибн Каъб ва Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Муғаффал билан йўлда учрашиб қолдилар. У икковлари йиғлашаётган эди. У зот: «Нега йиғлаяпсизлар?» деб сўрадилар. Улар: «Биз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига бизга улов беришларини сўраб бордик, лекин у ерда ҳам бизга ҳеч қандай улов берилмади ва ўзимизда ҳам улов сотиб олишга етарли мол-дунё йўқ, токи у зот билан жиҳодга борайлик», дейишди.
Шунда у зот (Ёмин ибн Умайр) уларга сув ташийдиган бир туя берди. У икковлон туяга эгар-жабдуқ қўйишди. Бундан ташқари, у зот уларга йўл озуқаси учун бироз хурмо ҳам бердилар ва шу тариқа бу икковлари Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан жиҳодга жўнадилар. Шундай қилиб, уларнинг иши ҳал бўлди.
Шунингдек, Ҳазрат Аббос хабар топгач, у киши ҳам икки саҳобага улов ва йўл озуқаси етказиб бердилар. Қолган уч кишига эса Ҳазрат Усмон улов ва йўл озуқасини бердилар. Шундай қилиб, бу етти киши ҳам Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан йўлга чиқдилар. (Ас-сийра ан-набавиййа, Ибн Ҳишом, 816-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. “Иноратуд дужо фи мағозий хайрил варо”, 721-бет, Дорул Минҳож, 2006. Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 74-75-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Тарихи Табарий, 2-жилд, 182-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 469-бет, Дорус-Салом)
Шунингдек, Ҳазрат Абу Мусо Ашъарийнинг қабиласи одамлари ҳам Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига улов сўраб, мурожаат қилдилар. Улар Ҳазрат Абу Мусо Ашъарийни ўзларига вакил қилиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига юборишди. У зот уларга ҳам: «Сизларга беришим учун менда ҳеч нарса йўқ», дедилар. «Саҳиҳ Бухорий» ривоятида келишича, у зот қасам ичиб: «Сизларга берадиган ҳеч нарсам йўқ!» дедилар. Шунда улар йиғлаган ҳолда қайтиб кетдилар.
Лекин шу орада Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Саъд ибн Убодадан туялар сотиб олдилар ва Ҳазрат Абу Мусо Ашъарийни чақиртириб: «Бу туяларни олиб бориб, ўзинг ва шерикларингга бер!» дедилар.
Бу воқеанинг тафсилотини Ҳазрат Абу Мусо Ашъарийнинг ўзлари баён қилганлар. «Саҳиҳ Бухорий»да келишича, Ҳазрат Абу Мусо Ашъарий айтадилар: «Баъзи Ашъарий одамлари билан мен Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига у зотдан улов сўраш учун бордим. У зот: «Аллоҳга қасамки, сизларга улов беролмайман ва сизларни миндиришим учун уловларим йўқ» дедилар. Шу орада Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига ғанимат молидан туялар олиб келинди ва у зот биз ҳақимизда сўрадилар: «Ўша Ашъарий одамлар қаерда?» дедилар ва бизга бешта оқ ўркачли туя беришни буюрдилар. Биз кетганимизда, ўзимизга: «Биз қилган иш бизга ҳеч қачон муборак бўлмайди. Биз у зотнинг ҳузурларига қайтиб бориб: «Сиздан улов сўраган эдик, сиз эса бизга улов бермасликка қасам ичган эдингиз. Сиз бизга улов бермайман деб қасам ичганингизни унутдингизми?» дедик. У зот: «Мен сизларга улов бермадим, балки Аллоҳнинг Ўзи сизларга улов берди. Ва мен, Аллоҳга қасамки, агар бирор қасам ичсаму, сўнгра ундан бошқа ишни яхшироқ деб билсам, иншоаллоҳ, албатта, ўша яхшироқ ишни қиламан ва ўша қасамнинг каффоратини адо этаман!» дедилар». Бу қасамни мен ичган эдим, лекин кейинчалик муҳайё қилинди, яъни Аллоҳ таоло муҳайё қилди. Агар менда шундай қасам ичганлигим ҳақида шубҳа бўлса ҳам, лекин унинг ўрнига яхшироқ иш кўринса, мен қасамни бузаман ва унинг каффоратини адо этаман.
Бошқа бир ривоятда Ҳазрат Абу Мусо Ашъарийдан шундай ривоят қилинади. У киши айтадилар: «Шерикларим мени Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига улар учун улов сўрашга юборишди, чунки улар ҳам у зот билан «Жайш ул-Усра»да эдилар, бу эса Табук ғазотидир. Мен: «Эй, Аллоҳнинг Набийси (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), шерикларим мени сизнинг ҳузурингизга бизга улов беришингизни сўраб жўнатишди», дедим. У зот: «Аллоҳга қасамки, сизларга берадиган уловим йўқ!» дедилар. Мен тасодифан у зот бироз аччиқланган пайтларида сўрадим ва мен буни билмаган эдим.
Мен Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу рад этишларидан ва Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам қалбларида мендан норози бўлиб қолмаган бўлсинлар деган қўрқувдан ғамгин бўлиб қайтдим. Мен шерикларимнинг олдига қайтиб келиб, Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам нима деган бўлсалар, уларга шуни айтдим. Кўп ўтмай, мен Билолни: «Абдуллоҳ ибн Қайс!» деб чақирганларини эшитдим. Мен унга жавоб бердим. У: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига боринг, сизни чақиряптилар!» деди. (Бу ўша ердаги чақириш, эълон қилиш услуби эди, у ерда микрофонлар йўқ эди, шундай эълон қилинарди).
Мен у зотнинг ҳузурларига келганимда, у зот: «Мана бу жуфт-жуфт туяларни ол!» дедилар. (Ва у зот улар учун олтита туяни ўша вақтда Ҳазрат Саъддан сотиб олган эдилар). У зот: «Бор, шерикларингнинг олдига олиб бор ва уларга айт: (Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ё Аллоҳ дедилар, ё Расулуллоҳ) (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) сизларга буларни минишингиз учун беряптилар, бунга мининглар!» дедилар. Шундай қилиб, мен ўша туяларни олиб, уларнинг олдига бордим. Мен: «Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу туяларни сизларга улов учун бердилар, лекин мен сизларнинг ичингиздан бирон киши Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан ўша гапни эшитган киши билан бирга бормагунча, Аллоҳга қасамки, сизларни миндирмайман, токи (ўша киши) мен сизларга Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам айтмаган бирор гапни айтмаганлигимни тушунсин», дедим. Улар: «Биз сизни ўзимизга ростгўй деб биламиз», дейишди.
Чунки аввалига у (Абу Мусо Ашъарий) Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам рад этганларини айтган эди. Абу Мусо жуда эҳтиёткор эди, у одамлар биринчи мартасида у ўзича рад этибди-да, чунки сал ўтмай туяларни олиб келди, деб ўйлаб қолишларидан қўрқди).
Ҳақиқат шундаки, агар ораларингиздан кимдир ўша ерда бўлган бўлса, уни чақиринглар, токи у менинг гувоҳим бўлсин, Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам аввал шундай жавоб берганлар ва кейинчалик туялар муҳайё бўлган. Ҳар ҳолда, одамлар: «Биз сизни ростгўй деб биламиз ва биз сиз хоҳлаган нарсани, албатта, қиламиз», дейишди.
Ҳазрат Абу Мусо улардан бир неча кишини олиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг гапларини эшитган одамларнинг олдига бордилар. Яъни, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг аввал уларга беришдан бош тортганларини, кейин эса берганларини. Улар ҳам Ҳазрат Абу Мусо уларга айтган гапни тасдиқладилар. (Саҳиҳ Бухорий, “Ғазотлар” китоби, “Табук ғазоти” боби, 4415-ҳадис. Саҳиҳ Бухорий, “Хумуснинг фарзлиги” китоби, “Хумус мусулмонларнинг ҳожатлари…” боби, 3313-ҳадис)
Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қасам ичганлари ҳақидаги бу изоҳни, яъни унинг сабаби нима ва қасамнинг аҳамияти қанақа эканлигини Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд ўз тафсирларида бир жойда баён қилганлар. У зот разияллоҳу анҳу ёзадилар:
«Бу ерда бир савол туғилади: агар у зот саллаллоҳу алайҳи ва салламда улов йўқ бўлса, нега: «Аллоҳга қасамки, сизларга улов бермайман!» деб қасам ичдилар? Қуръони Карим, ҳадислар ва тарихдан маълумки, ҳақиқатан ҳам у зотда улов йўқ эди. Қасамнинг маъноси эса бирор нарса мавжуд бўлиб, уни беришдан бош тортилса, бўлади. Энди, биров: «Мен ойнинг олдига бормайман» ёки «Мен қуёшнинг олдига бормайман» деб қасам ича оладими?! Ёки бирор киши: «Мен бирданига филни ютиб юборолмайман», деб қасам ичадими?! Худди шундай, савол шундаки, агар у зотда улов йўқ бўлса, нега қасам ичдилар?
Бунинг жавоби шуки, маданиятсиз ва одобсиз одамлар қасам ичилмагунча бошқанинг сўзига ишонмайдилар. Баъзан бизнинг олдимизга: «Фалон ишимизни битириб беринг!» дейдиган одамлар келишади. Биз: «Бу ишни қила олмаймиз», десак, улар: «Сиз ҳамма нарсани қила оласиз», дейишади. Гўёки биз қила оламиз-у, лекин қилолмаймиз, деб ёлғон гапиряпмиз. Худди шундай, ўша одамлар ҳам маданиятсиз ва одобсиз эдилар, улар янги келган эдилар ва Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг содиқликлари, виқорлари, буюкликлари ва олий ахлоқлари ҳақида билмасдилар. Уларга: «Менда улов йўқ», деганларида, улар улов бор, лекин у зот инкор этяптилар, деб тушунишди. Шунинг учун улар: «Сиз подшоҳсиз, нега сизда улов бўлмасин?!» деб туриб олишди.
Бундан ташқари, Араб халқининг одати борки, қасам ичилмагунча улар бирор сўздан таскин топмайдилар. Арзимас гапларда ҳам: «Валлоҳи, биллоҳи, сўнгра таллоҳи», деб турадилар. Шунинг учун уларнинг улов сўраб туриб олишларига ягона жавоб қасам ичиш эди. Чунки бу одамлар у зотнинг жавобларини узр ва баҳона деб тушунган эдилар, шу сабабли у зот уларнинг таскин топиши ва ортга қайтиши учун қасам ичдилар. Улар кетгач, кейинроқ улов ҳам келди ва у зот уларни қайта чақириб, улов бердилар.
Демак, ўша қасам «менинг вақтимни зое кетказманг ва туриб олманг!» маъносида эди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг айтганлари — бу бир ифода эди. Гарчи оғиздан айтилмаган бўлса ҳам, ифода шу эдики, «вақтимни зое кетказманг ва туриб олманг!» Уловни эса бердилар, зеро, бу яхшилик қилиш имконияти эди ва у зот саллаллоҳу алайҳи ва саллам бу имкониятни зое қилишни истамас эдилар». («Яхшилик йўлидаги даъватга дарҳол амал қилинг», Анворул Улум, 18-жилд, 571-572-бетлар)
Мен аввал ҳам ўқиб берган Тавба сурасининг тўқсон иккинчи ояти тўғрисида Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу шундай баён қилганлар:وَّ لَا عَلَی الَّذِیۡنَ اِذَا مَاۤ اَتَوۡکَ لِتَحۡمِلَہُمۡ قُلۡتَ لَاۤ اَجِدُ مَاۤ اَحۡمِلُکُمۡ عَلَیۡہِ تَوَلَّوۡا وَّ اَعۡیُنُہُمۡ تَفِیۡضُ مِنَ الدَّمۡعِ حَزَنًا اَلَّا یَجِدُوۡا مَا یُنۡفِقُوۡنَ (التوبۃ:92)“Ва шундай одамларни ҳам айблаб бўлмайди: сен уларни (жиҳод учун) бирор от-уловга (бирга) миндириб олишинг учун олдингга келадилар. Шунда сен уларга: «Сизларни миндириб олиш учун ҳеч нарса топмайман», деб жавоб қиласан. Шунда улар (Аллоҳнинг йўлида) ҳеч нарса сарф қила олмаганликлари сабабли кўзлари ёшга тўлган ҳолда қайтиб кетадилар”. (Тавба: 92)
Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу бу оятнинг тафсирида шундай ёзганлар:
“Бу оят умумий маънога эга, лекин ишора қилинаётган шахслар жиҳодга чиқишга ошиқаётган, аммо дилларидаги истакни амалга ошириш учун маблаққа эга бўлмаган етти нафар камбағал мусулмон эдилар. Бу одамлар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келиб: “Бизга улов берсангиз!” деб илтимос қилдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Афсуски, мен ҳеч қандай тадбир қила олмайман”, дедилар. Шунда улар жуда катта азият чекдилар. Кўзлари ёшга тўлиб, қайтиб кетдилар.
Ривоятларга кўра, улар кетишгандан сўнг Ҳазрат Усмон учта туя бердилар ва тўртта туяни бошқа мусулмонлар беришди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳар бир кишига биттадан туя бердилар. Қуръон бу воқеани ўша камбағал мусулмонларнинг ихлосини — молиявий имконияти бор, сафарга чиқиш учун воситалари мавжуд бўлган, лекин ёлғон узрлар қидирган кимсалар билан таққослаб кўрсатиш учун баён қилган.
Бир томонда камбағалларнинг ҳолати — бир жўшқинлик, ғайрат ва иймон, бошқа томонда эса ўзларини мусулмон деб атаётган, лекин нифоққа тўла бўлган бадавлат одамлар. Бу оятдан шу ҳам маълум бўладики, Мадинада қолиб кетганларнинг ҳаммаси ҳам мунофиқ эмас эди, балки баъзиларида жиҳодга бориш учун керакли нарсалар йўқлиги сабабли қолишга мажбур бўлганлар. Аксинча, улар орасида ихлосли мусулмонлар ҳам бор эди, лекин улар бора олмадилар, чунки уларда сафарга чиқиш учун керакли воситалар йўқ эди”. (Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд дарслари (нашр этилмаган), Тавба сураси, 92-ояти тафсири остида)
Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд разияллоҳу анҳу баён қиладилар:
“Мусулмонлар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг “Биз Шом томонга йўл оламиз” деган эълонларига ихлос ва жўшқинлик билан кўп қурбонликлар қилишга киришдилар. Камбағал мусулмонларда жанг учун керакли жиҳозлар қаердан бўлсин?! Уларда ҳеч нарса йўқ эди-да! Ҳукумат хазинаси ҳам бўм-бўш эди. Фақатгина бадавлат биродарлари уларга ёрдам беришлари мумкин эди.
Шундай қилиб, ҳар бир киши қурбонлик қилишда бир-биридан ўзиб кетишга ҳаракат қилди. Ўша куни Ҳазрат Усмон ўз пулларининг аксарият қисмини, яъни минг тилло динорни (ўша вақтда 25 минг рупий, ҳозир эса унинг қиймати миллионларга тенг) Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг хизматларига тақдим этдилар. Шунингдек, бошқа саҳобалар ўз имкониятларига қараб садақалар беришди ва камбағал мусулмонлар учун улов, қилич ёки найзалар тақдим этишди.
Саҳобаларда қурбонлик қилишга шу қадар жўшқинлик бор эдики, Ямандан Исломни қабул қилиб, Мадинага ҳижрат қилган ва жуда қашшоқ ҳолда яшаётган баъзи одамлар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келиб: “Ё Расулаллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам, бизни ҳам ўзингиз билан олиб кетсангиз! Биз бошқа ҳеч нарса истамаймиз, фақат ўша ерга етиб олишимиз учун керакли жиҳозлар бўлса, бас”, дейишди.
Қуръони Каримда бу одамлар қуйидаги сўзлар билан зикр қилинган, аввал ўқилганидек:وَّ لَا عَلَی الَّذِیۡنَ اِذَا مَاۤ اَتَوۡکَ لِتَحۡمِلَہُمۡ قُلۡتَ لَاۤ اَجِدُ مَاۤ اَحۡمِلُکُمۡ عَلَیۡہِ تَوَلَّوۡا وَّ اَعۡیُنُہُمۡ تَفِیۡضُ مِنَ الدَّمۡعِ حَزَنًا اَلَّا یَجِدُوۡا مَا یُنۡفِقُوۡنَ (التوبۃ:92)Яъни, жангда иштирок этмаган одамлар гуноҳкор эмаслар. Чунки улар сенинг ҳузурингга сен уларга жанг майдонига етиб боришлари учун бирор зарур анжом берсанг, деб келган эдилар. Лекин сен уларга: “Сизларни миндиришга ҳеч нарса топа олмайман”, деб айтдинг. Шунда улар сенинг мажлисингдан туриб кетдилар, кўзларидан ёш оқиб, афсуски, бугун Ислом хизматини қилиш учун нафақа қиладиган ҳеч қандай моллари йўқлигидан ғамгин эдилар.
Абу Мусо Ашъарий бу одамларнинг бошлиғи эди. Ундан ўша пайтда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан нима сўрагани ҳақида сўралганда, у: «Аллоҳга қасамки, биз туя ҳам, от ҳам сўрамаган эдик! Биз фақат ялангоёқ эканимизни айтгандик. Бизда ҳатто оёқ кийими ҳам йўқ, бунча узоқ сафарни ялангоёқ босиб ўта олмаймиз. Агар бизга фақат бир жуфт оёқ кийими берилса, биз пойабзал кийиб, югурганча биродарларимиз билан бу жангга қўшилиш учун етиб борамиз, деган эдик», дея жавоб бердилар». Шунақа жўшқинлик мавжуд эди. (Дибоча Тафсийрул Қуръон, Анворул улум, 20-жилд, 360-361-бетлар)
Табук ғазотига кетилар экан, Мадинада ўринбосар қолдириш ҳақида турли хил ривоятлар мавжуд. Бир ривоятга кўра, Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Муҳаммад ибн Масламани Мадинага ўзларининг амири этиб тайинлаганлар. Бундан ташқари, Ҳазрат Сибоъ ибн Урфута, Ҳазрат Али ва Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Умму Мактумнинг номлари ҳам келтирилади. (Сийрат ал-Ҳалабия, «Табук» ғазоти, 3-жилд, 185-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Агар бу турли ривоятларнинг мос келиши, яъни бу тўрт исмнинг ҳам тўғрилигини қандай тушуниш мумкинлигини кўриб чиқсак, бир жавоб шуки, бу тўрт кишининг ҳаммаси ноиб қилиб тайинланган, лекин уларнинг масъулиятлари фарқли бўлган: Ҳазрат Алининг масъулиятлари Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг оила аъзоларига қараш эди. Ҳазрат Муҳаммад ибн Маслама Мадина аҳлининг умумий ишларига масъул эдилар. Ҳазрат Абдуллоҳ ибн Умму Мактум эса намозларга имомлик қилишга масъул эдилар. Ҳазрат Сибоҳ ибн Урфата аввал Мадинанинг умумий ноиби этиб тайинланган, сўнгра у зотнинг ўрнига Ҳазрат Муҳаммад ибн Маслама номзод қилинган. (Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 81-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Доираи Маъориф Сийрат Муҳаммад Расулуллоҳ (сав), 480-бет, Базми Иқбол, Лоҳўр)
Бу узоқ сафар бўлгани учун Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Алини ўз аҳли хонадонларидан хабар олиш ва уй хўжалиги эҳтиёжларини қондириш учун Мадинада қолишга буюрган эдилар. Иши фақат айблаш ва ҳақорат қилиш бўлган мунофиқлар Ҳазрат Алининг Мадинада қолдирилгани ҳақида шундай гап-сўз тарқата бошладилар: «У Набий саллаллоҳу алайҳи ва салламга юк бўлган, шунинг учун у зот уни ўзлари билан олиб кетмаганлар». Бу ҳақоратларни эшитиб ёки атрофдаги мунофиқларни кўриб, Ҳазрат Алининг ўзлари ташвишга тушдилар ва қуролларини олиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг хизматларига етиб келдилар. У зот ҳали Мадинадан уч километр узоқликдаги Журф жойида турган эдилар.
Ҳазрат Али ўз ташвишлари ва ҳаяжонларини айтиб: «Мени аёллар ва болалар орасида қолдирдингиз, ахир мен кучлиман ва имкониятим ҳам бор», дедилар. Шунда Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Алига тасалли бериб, у зотнинг қадр-қимматларини оширувчи сўзларни айтдилар. У зот Ҳазрат Алига шундай дедилар:
اَلَا تَرْضٰى أَنْ تَكُوْنَ مِنِّيْ بِمَنْزِلَةِ هَارُوْنَ مِنْ مُوْسٰى إِلَّاأَنَّهٗ لَيْسَ نَبِيٌّ بَعْدِي
«Эй, Али, сен мен учун Ҳоруннинг Мусо учун бўлган ўрнида бўлишингга рози эмасмисан? Фақат шу фарқи борки, сен мендан кейин набий эмассан”. Яъни, Ҳазрат Мусо Тур тоғига борганларида, Ҳазрат Ҳорун у кишининг ўринбосарлари бўлганлар, лекин у зот набий ҳам эдилар. Сен ҳам менинг ўринбосарим бўласан, лекин набий бўлмайсан. (Саҳиҳ Бухорий, “Ғазотлар” китоби, “Табук ғазоти” боби, 4416-ҳадис. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 217-бет, Дорус-Салом)
Табук ғазоти учун мусулмонларнинг сони ҳақида ёзилишича, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам жангга тайёргарлик кўриш учун барча зоҳирий сабабларни амалга оширгандан сўнг дуога юзландилар ва тайёргарлик бошлангандан то Табук томон йўлга чиққунга қадар мана бу дуони ўқиб турдилар:
اللَّهُمَّ إِنْ تَهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةُ فَلَنْ تُعْبَدَ فِي الْأَرْضِ
“Эй, Аллоҳим, агар бу кичик жамоа ҳалок бўлса, унда бу ер юзида сенга ибодат қилувчи ҳеч ким қолмайди!”
Ғалати тасодифдирки, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг энг биринчи ғазотлари, яъни Бадр ғазоти пайтида ҳам, шунингдек, у зотнинг бу охирги ғазотлари пайтида ҳам бу дуонинг зикри учрайди. (Ал-муъжамул кабир, Имом Табароний, 18-жилд, 231-232-бетлар, Дору Иҳёут-турос ал-арабий, 2002-й. Канзул уммол, 7-жилд, 13-қисм, 18-бет, 36183-ҳадис, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Субулул ҳудо варрашод, 5-жилд, 434-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳар ҳолда, жазирама ёз мавсумида, узоқ сафар ва бошқа кўплаб муаммолар ҳамда мунофиқларнинг ташвиқотларига қарамай, ўттиз минг кишидан иборат жуда катта қўшин тайёр бўлди. Бу қўшинда ўн минг отлиқ бор эди. Бу Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳаётларидаги ҳар қандай ғазот учун энг катта лашкар эди. Лашкарнинг сони турли ривоятларда турлича кўрсатилган. Бир ривоятга кўра, қирқ минг деган сон ҳам бор. Бошқа бир ривоятда эса лашкарнинг сони етмиш минг деб ҳам зикр қилинган. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам билан ўн минг от ёки баъзиларнинг фикрига кўра, ўн икки минг от бор эди.
Тарихчиларнинг аксарияти ўттиз минг сонида иттифоқ қилганлар ва тарихчиларнинг аксарияти ўттиз минг ҳақидаги ривоятни тўғри деб айтганлар. Бу бир тахмин эди, чунки ўша пайтда мужоҳидларни санаш учун кейинчалик Хулафои Рошидин даврида жорий қилинганидек, ҳеч қандай рўйхат ёки қайдномалар йўқ эди. (Сийрат ал-Ҳалабия, 3-жилд, 185-бет, Дорул-Кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 474-бет. Дорус-Салом)
Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам ансорларга ва Араб қабилаларининг ҳар бир шохига кичик байроқ ёки катта байроқ тайёрлашни буюрдилар. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Табук ғазотида энг катта байроқни Ҳазрат Абу Бакрга топширдилар. Бундан ташқари, Ҳазрат Зубайр, Ҳазрат Усайд ибн Ҳузайр, Ҳазрат Абу Дужона ёки баъзи ривоятларга кўра, Ҳазрат Хубоб ибн Мунзирга ҳам байроқлар берилган. (Табақотул-Кубро, 2-жилд, 125-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Сийрат ал-Ҳалабия, “Табук” ғазоти, 3-жилд, 186-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 83-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Луълуъул-Макнун сийрат энциклопедияси, 9-жилд, 475-бет, Дорус-Салом)
У пайтда карвонлар йўлга чиққанида, йўлларни яхши биладиган бирор йўлбошчи ҳам тайинланарди. Бу тайинланиш ҳақида зикр қилинишича, Табук ғазоти пайтида Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам йўлбошчи сифатида Алқама ибн Фағво ал-Хузоъийни ва унинг отасини танладилар. Улар йўлларни яхши билардилар ва тезроқ тўғри йўлдан олиб боришлари мумкин эди. (Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 84-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Ҳазрат Каъб ибн Молик разияллоҳу анҳу айтадилар: “Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам Табук ғазоти учун пайшанба куни йўлга чиқдилар ва у зот пайшанба куни сафар қилишни яхши кўрардилар. (Саҳиҳ Бухорий, “Жиҳод ва юришлар” китоби, “Ғазотни ирода қилиб…” боби, 2950-ҳадис)
Одатдаги тартибга кўра, одамлар Мадинадан узоқ бўлмаган Саниятул вадоъ деган жойда тўплана бошладилар. Барча тайёргарлик тугагач, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Мадинадан Табук томон йўлга чиқдилар.
Мунофиқлар раиси Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул ҳам ўзининг сўнгги мунофиқона найранги сифатида, худди мусулмонлар билан Табукка тайёрланаётгандек таассурот қолдириб, Саниятул вадоънинг пастки томонидаги Зубоб тоғида лашкари билан қароргоҳ қурган эди. Аммо Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам қўшинга тайёргарлик кўришга буюрган заҳоти, Абдуллоҳ ибн Убай ўз лашкари билан (айтишларича, унинг лашкари анча катта эди) Мадинага қайтиб келиб, шундай деди: “Бу мусулмонлар румликлар билан бўладиган жангни ўйин деб ўйлашяпти. Бу ўйин эмас, Рум — жуда катта империя. Бундай қаттиқ иссиқда ва бундай шароитда бунча узоқ сафарга чиқиш ақлли иш эмас”, деди. У: “Мен Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг шерикларини румликлар қўлида асир сифатида кўряпман”, деди.
Шундай деб, у қайтиб кетди. Унинг мақсади, эҳтимол, мусулмонларнинг руҳи тушиб, балки баъзи мусулмонлар Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан ажралиб кетар деб ўйлаганди, лекин у ҳар доимгидек муваффақиятсиз қайтиб кетди. У Уҳуд жангида ҳам худди шундай қилган эди. Ўшанда ҳам мусулмонлар лашкари билан бироз йўл юриб, кейин йўлда уч юз нафар шериги билан ортга қайтган эди, ҳолбуки, мусулмонларнинг умумий сони минг киши эди ва етти юз киши қолганди. Бу эса анча катта қўшин эди. (Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 84-бет, 2-жилд, 400-401-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут. Тарихи Табарий, 2-жилд, 182-бет, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Шунингдек, бу ғазотда бир қул ўз хўжайинининг рухсатисиз қўшилиш учун келгани ҳам зикр қилинади. У зот бу ҳақда хабар топганларида, рухсатсиз қўшилган қулни огоҳлантирдилар ва: «Қайтгин!» дедилар. (Ривоятнинг тафсирида ёзилишича), Набий саллаллоҳу алайҳи ва саллам Саниятул вадоъда қароргоҳ қурганларида, ўз хожасининг рухсатисиз келган қуролли қулни кўриб қолдилар. У зот унга: «Сен хожангдан рухсат сўрадингми?» деб сўрадилар. У: «Йўқ!» деди. У зот: «Хожангнинг олдига қайтиб кет!» дедилар ва: «Биз билан урушда қатнашма! Агар жангда ўлдирилсанг, дўзахга кирасан», дедилар. (Шарҳуз-Зарқоний, 4-жилд, 83-84-бетлар, Дорул-кутуб ал-Илмийя Байрут)
Яъни, омонатга риоя қилишнинг талаби ҳам айнан шуки, хожасидан рухсат олинсин. Ҳар ҳолда, бу ғазотнинг қўшимча тафсилотларини, иншоаллоҳ, келгусида ҳам баён қиламан.
Бу гал мен баъзи марҳумлар ҳақида ҳам зикр қилмоқчиман. Уларнинг жанозаларини кейин ўқитаман.
Биринчи зикр Индонезиядаги Жамоат даъватчиси Муҳтарам Ғулом Муҳйиддин Сулаймон соҳибникидир. У киши ўтган кунларда олтмиш етти ёшда вафот этдилар.
إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ
У кишининг боболари Ҳожи Дамирий соҳиб 1932-йили Мавлоно Раҳмат Али соҳибнинг қўлларида байъат қилган эдилар. Бошланғич таълим олгандан сўнг марҳум кейинги таълимни олиш учун Рабваҳга бордилар ва у киши Рабваҳдаги Жомиада махсус синфга (хорижликлар учун махсус дарслар) қабул қилиндилар. У киши 1985-йил июль ойида у ердан Шаҳодатул Ажониб имтиҳонини топшириб, Индонезияга қайтдилар. Бу Тўртинчи Халифа даврларида бўлган. У зот у кишини Индонезияда Жакарта ва у ердаги турли шаҳарларга тайинладилар ва у киши минтақавий даъватчи сифатида хизмат қилдилар. Шунингдек, марказий қўмиталарнинг ҳам аъзоси бўлдилар. У кишининг хизмат муддати қарийб қирқ йилга яқин. У кишининг ортида икки ўғил ва бир қиз қолди.
Марҳумнинг бир ўғиллари Муслиҳиддин Эҳсон соҳиб ҳам Жамоат даъватчиси бўлиб, ўша ерда хизмат қилмоқдалар.
У киши билан учрашган барча қариндошлар ва яқинлар бу сўзларни изҳор қилдилар: у киши ихлосли, содда ва ниҳоятда меҳрибон инсон эдилар. Ҳаётларини доимо дин хизматига, Аҳмадия Жамоатига ва бошқаларнинг манфаатига бағишлаган эдилар. У кишида камтарлик, мулойимлик ва принципиаллик яққол намоён бўлган. Кимки у киши билан учрашса, унинг самимияти ва содда табиатидан таъсирланмай қолмасди. Таълим ва тарбия соҳасидаги хизматлари таҳсинга лойиқ. У киши доим илм билан бирга ахлоққа ҳам катта аҳамият берганлар ва янги авлодни яхши хулқ ва иймон асосида тайёрлаш ҳақида доим қайғурганлар. Даъват ишида ҳам жон-дилдан иштирок этиб, доим ихлос, виқор ва муҳаббат билан дин рисоласини етказганлар. Халифаликка бўлган муносабатлари чуқур эди. У кишининг вафодорлиги ибратли эди. Аллоҳга таваккул қилувчи инсон эдилар. Охирги кунларида катта сабр ва матонат кўрсатдилар. Касалликда ҳам тилларига ҳеч қандай шиква-шикоят олмадилар ва доим шукр туйғуларини изҳор қилдилар. Аллоҳ таоло марҳумни мағфират этсин ва Ўз раҳматига олсин!
Иккинчи жаноза Муҳтарам Доктор Муҳаммад Шафиқ Саҳгал соҳибникидир. У киши Мултон туманининг Амири бўлганлар, кейинчалик Рабваҳдаги Таҳрики Жадиднинг Ноиб Вакилут Таснифи ҳам бўлганлар. У киши ҳам ўтган кунларда вафот этдилар.
إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ
Марҳум Аллоҳ таолонинг марҳамати билан васият тизими аъзоси эдилар. У кишининг ортида уч ўғил қолди. Марҳумнинг оиласига Аҳмадият у кишининг оталари марҳум Миён Муҳаммад Умар Саҳгал соҳиб орқали кириб келган, у киши Иккинчи халифалик даврида Аҳмадиятни қабул қилганлар. Доктор Саҳгал (фан доктори эдилар) мактабни тугатгандан сўнг ўзларини вақф этиб, Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд хизматларига тақдим этдилар. У зот у кишига таълим олишни буюрдилар. Ўша пайтда Фазли Умар Тадқиқот Марказини қуриш режаси бор эди. Шундай қилиб, илм олиш учун кимёга қизиққанлари сабабли у киши аввал кимё соҳасида магистратурани тамомладилар, сўнгра Буюк Британияда кимё бўйича докторлик даражасини олдилар. У кишига, шунингдек, устозларидан бирига Нобель мукофоти совриндори бўлиш шарафи ҳам насиб этган.
У киши қайтиб келганларида, институт дарҳол қурилмаганлиги боис Ҳазрат Муслиҳи Мавъуд у кишини ўша жойга ишга қўймадилар. У киши бекор юрганларида, оталари: «Жамоатга эҳтиёж бўлмагунча, унга менинг бизнесимда шерик бўлишга рухсат берсангиз», дедилар. Шундай қилиб, у киши оталари билан бизнесга киришдилар, аммо шу билан бирга, турли лавозимларда Жамоатга хизмат қилишга ҳам муваффақ бўлдилар. Қарийб ўн тўрт-ўн беш йил давомида Мултон туманининг Амири сифатида хизмат қилиш шарафига эга бўлдилар. Шунингдек, «Фурқон қўшинлари»га ҳам қўшилдилар.
Ҳазрат Халифатул Масиҳ Ар-Робиъ (Тўртинчи Халифа) даврларида Калькуттада марҳумнинг қариндошларидан бўлган икки оила ўртасида узоқ давом этган можаро бор эди. Шунда Тўртинчи Халифа ҳазратлари бир комиссия тузиб, у кишини у ерга комисси раиси сифатида юбордилар. У киши гўзал йўл билан бу муаммони ҳал этдилар. Ҳазрат Халифатул Масийҳ Ар-Робиъ у кишига: «Биламан, сиз қариндошликка ҳам қарамайсиз ва жуда ҳалол қарор чиқарасиз», деб ишонч билдирган эдилар ва шундай бўлди ҳам.
1991-йили Ҳазрат Халифатул Масийҳ Ар-Робиънинг кўрсатмалари билан Угандага ҳам бордилар, у ерда ёғ заводини қуриш керак эди, у киши ўз назоратлари остида ўша ерда ёғ заводини қурдирдилар. Шунингдек, Африканинг яна учта бошқа мамлакатида ва бир Европа мамлакатида ҳам у кишига баъзи масъулиятлар топширилди, у киши буларни адо этдилар.
У кишининг Мултонда йирик истеъмол ёғи заводи бор эди. У киши ўз бизнесларини юритсалар ҳам, мен ҳаётимни вақф қилганман деган ҳис доим устун турарди ва ўз бизнес машғулотларини ҳам Жамоат ишлари учун қурбон қилардилар.
2003-йили у киши менга: «Энди мен вақф қилишни, қолган ҳаётим бўйи хизмат қилишни истайман», деб ёздилар. Шунда мен у кишини Таҳрики Жадидда Ноиб Вакилут Тасниф лавозимига тайинладим. У киши ўқимишли бўлиб, инглиз тилини ҳам яхши билар эди, диний билимга ҳам эга эди, шунинг учун у киши бу ишни жуда яхши адо этдилар.
У кишининг ўғиллари Маҳмуд Саҳгал соҳиб айтадилар: «У киши фаол, мақсадли ва ибодат билан ҳаёт кечириш шарафига эга бўлдилар. Қуръони Каримни тиловат қилиш ва унинг мазмуни ҳақида тафаккур қилиш у кишининг алоҳида хусусиятларидан эди. У кишининг вафотидан қайғурганларнинг аксарияти: «У кишининг феъл-атвори мулойим, меҳрибон эдилар, ихлос туйғуси билан тўла эдилар. Меҳрибон инсон эдилар ва тарбия қилишда жуда чиройли услублари бор эди», дейишди. У киши тарбия қилишда бизга доим Жамоат тизимига итоат этишни тарғиб қилардилар ва: «Ўз фикрингизни фақат тегишли форумда айтинглар, ҳар жойда гапирманглар!» дер эдилар. Агар бирор ислоҳ талаб қилинадиган нарсани кўрсанглар ҳам, доим: «Сиз одамларга қараманг, мансабдорларга қараманг, сиз Замон Халифасига байъат қилгансиз. Фақат шуни ёдда тутингки, биз нимани айтмоқчи бўлсак, фақат Замон Халифасига айтишимиз ва у зотга вафодорлик аҳдини адо этиш керак», дердилар. Аллоҳ таоло у кишини мағфират этсин ва Ўз раҳматига олсин!
Учинчи зикр Бушро Парвез Минҳос хонимникидир. У киши АҚШдаги Парвез Минҳос соҳибнинг рафиқалари эдилар. У киши ҳам ўтган кунларда вафот этдилар.
إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ
Марҳума Чавдҳарий Фазл Аҳмад соҳибнинг (Каримнагар Нусратабод Жамоатининг собиқ менежери) қизлари эдилар. Турмушга чиқишларидан олдин ҳам Синдҳ вилоятининг Ҳайдаробод шаҳрида Лажнада кўп хизматлар қилганлар, кейин Ровалпиндида яшаганлар, бу ерда ҳам хизмат қилиш имконига эга бўлганлар. У киши Ҳайдаробод ва Пиндида Лажна уюшмасининг раҳбари бўлганлар. Турмуш ўртоқлари билан Америкага кўчиб кетгандан сўнг у ерда ҳам ўз ҳудудида Ноиб Садр (раҳбар ўринбосари) сифатида хизмат қилиш шарафига муяссар бўлдилар.
У киши намоз ва рўзага риоя қилувчи, таҳажжуд ўқувчи, Аллоҳга таваккул қилувчи, Хилофатнинг фидойиси, меҳмондўст, хушмуомала, инсонларга наф келтирувчи, камбағалларга ёрдам берувчи, жуда тақводор ва ихлосли аёл эдилар. Молиявий қурбонликларда ва чандаларда мунтазам ва жонкуярлик билан иштирок этардилар. У кишининг Хилофат билан муносабатлари жуда чуқур эди. Доим мактуб ёзиб, мендан ҳам дуо қилишни сўрардилар. Марҳума васият тизими аъзоси эдилар. Фарзандлари йўқ эди, лекин бошқаларнинг болаларига жуда меҳрибонлик қилардилар.
Аллоҳ таоло у кишини мағфират этсин ва Ўз раҳматига олсин!