Tri gjendjet e njeriut

Pyetja e parë

  • Gjendjet fizike, morale dhe shpirtërore të njeriut

Përgjigjja e pyetjes së parë

Të nderuar pjesëmarrës, të keni parasysh se në faqet e para të kësaj kumtese, ka disa rreshta hyrës, që mund të duken se nuk kanë lidhje me temën, por janë shumë të nevojshëm të përmenden për të ditur përgjigjet e sakta të pyetjeve. Prandaj, i kam shtuar këto fjalë, në mënyrë që të mos ketë vështirësi për ta kuptuar problemin që po diskutojmë.

Që të jetë e qartë, pyetja e parë ka të bëjë me gjendjen instinktive, morale dhe atë shpirtërore të njeriut. Fjala e pastër e Zotit të Madhërishëm, Kurani i Shenjtë, këto tri gjendje i ndan në një mënyrë të tillë që për të tria, përcakton tri pikënisje përkatëse. Thënë ndryshe, janë përcaktuar tri burime, prej të cilave dalin tri gjendje të ndryshme.

E para: Nefsi që nxit për të keqen (amarrah)

Burimin e parë, që është pikënisja e të gjitha gjendjeve instinktive, Kurani Famëlartë e quan nefs që nxit për të keqen (amarrah)[1], siç ai thotë:

filozofia tri gjendjet e njeriut

Domethënë, karakteristika e nefsit amarrah është që ai shpie njeriun drejt veprave të këqija, që janë kundër përsosmërisë dhe gjendjes së tij morale, dhe e nxit atë për të ndjekur rrugët e këqija e të pahijshme. Pra, animi i njeriut nga mëkatet e gjërat e padrejta, përcaktohet si një gjendje e tij, e cila ndodhet para gjendjes morale dhe që e dominon atë natyrshëm. Kjo quhet gjendje instinktive, në një kohë kur njeriu nuk përudhet nga arsyetimi, urtësia dhe njohja e vërtetë.

Në këtë gjendje, njeriu ndjek mënyrën shtazore të sjelljes për të plotësuar dëshirat e tij instinktive, si ato të të ngrënit, të fjeturit, të zgjuarit, të zemëruarit, të provokuarit etj, ndërsa, kur ai udhëhiqet nga arsyetimi, urtësia dhe njohja e vërtetë dhe i ushtron ato gjendje për t’i realizuar me drejtpeshim, atëherë ato nuk quhen më instinktive, por quhen gjendje morale. Kjo do të sqarohet edhe më, në faqet vijuese.

E dyta: Nefsi qortues (leuamah)

Burimin e dytë, nga i cili burojnë gjendjet morale, Kurani Famëlartë e quan nefs qortues (leuamah), siç ai thotë:

filozofia tri gjendjet e njeriutBetohem për atë nefs, që e qorton veten për çdo vepër të keqe e të padrejtpeshuar.[2]

Ky nefs është burimi i dytë i gjendjeve të njeriut që i vë në lëvizje gjendjet morale dhe njeriun e dallon nga shtazët. Në këtë ajet, betimi në emër të këtij nefsi është bërë për ta nderuar atë, sepse ai ka kaluar nga nefsi amarah duke e përvetësuar atë leuamah, gjë që i dha nder te Zoti. Ky nefs u quajt leuamah, sepse ai e qorton njeriun për veprat e këqija dhe nuk pajtohet me të nëse ai kalon një jetë të shfrenuar si kafshët. Madje, ai dëshiron që njeriu të realizojë sjellje e morale të mira e të mos humbë ekuilibrin në të gjitha parimet e jetës dhe që emocionet e dëshirat instinktive t’i realizojë duke u këshilluar me mendjen.

Ky nefs, ngaqë e qorton njeriun për të keqen, quhet leuamah, që do të thotë qortues i rreptë. Por, nefsi leuamah, edhe pse nuk i pëlqen impulset instinktive, madje e qorton njeriun për to, prapë nuk mund të jetë i aftë në mënyrë të plotë për të bërë veprat e mira, sepse ndonjëherë u nënshtrohet impulseve instinktive, dhe si rrjedhojë ai gremiset e rrëzohet si një fëmijë, i cili edhe pse nuk dëshiron, rrëzohet për shkak të pafuqisë, madje edhe pendohet për dobësinë e tij. Pra, kjo është ajo gjendje morale, kur nefsi fillon të mbledhë në veten e tij virtytet e larta dhe dëshiron ta mposhtë mosbindjen, megjithëse nuk e mbizotëron atë krejtësisht.

E treta: Nefsi i qetësuar (mutmainah)

Pastaj është një burim i tretë që mund të quhet pikënisje e gjendjeve shpirtërore.

Këtë burim Kurani Famëlartë e quan nefs të qetësuar (mutmainah), siç ai thotë:

filozofia e mesimeve te islamit

O nefs i qetësuar, që gjete qetësinë prej Zotit, kthehu te Zoti yt. Ti je i kënaqur me Të dhe Ai është i kënaqur me ty. Hyr në grupin e robërve të Mi dhe futu në xhenetin Tim.[3]

nefsi i qetesuar moraliKjo është ajo gjendje, kur njeriu mbushet me fuqitë shpirtërore, duke shpëtuar nga të gjitha dobësitë dhe shartohet aq shumë me Zotin saqë nuk mund të jetojë pa Të. Ashtu si uji që derdhet pa asnjë pengesë me furi nga lart poshtë, edhe ai shkrihet e përhumbet pas Zotit. Kjo pikërisht është përmendur në ajetin që thotë Zoti:

O nefs që gjete qetësinë prej Zotit, kthehu tek Ai.

Nefsi i tillë krijon në vetvete një ndryshim të jashtëzakonshëm që në këtë botë, e jo në botën tjetër, dhe po në këtë botë, ai fiton një xhenet e jo diku tjetër. Fjalët që janë përmendur në këtë ajet: Kthehu te Rab-i yt, “Rab” do të thotë ai që të rrit ty. Në këtë mënyrë, nefsi i qetësuar e merr rritjen prej Zotit, sepse dashuria ndaj Tij bëhet ushqimi i tij dhe ai pi ujë vetëm nga ky Burim jetëdhënës. Prandaj, ai i shpëton vdekjes, siç thotë Allahu i Madhërishëm në Kuranin Famëlartë në një ajet tjetër:

filozofia tri gjendjet e njeriutShpëtoi dhe nuk u shkatërrua ai që pastroi nefsin e tij nga impulset e ulëta. Ndërsa, ai që zhyti veten në dëshirat e ulëta, pra në dëshirat instinktive, u dëshpërua nga jeta.[4]

Pra, këto janë tri gjendje, të cilat me fjalë të tjera mund të quhen gjendjet instinktive, morale dhe shpirtërore. Në Librin e Zotit të Madhërishëm, kërkesat instinktive, janë quajtur nefs amarrah, sepse ato bëhen shumë të rrezikshme për njeriun kur dalin jashtë kontrollit, madje nganjëherë, ato ia fundosin krejtësisht moralin dhe shpirtin.

Si i shtron Kurani Famëlartë gjendjet instinktive të njeriut?

Nëse shtrohet pyetja: çfarë ndikimi ka Kurani Famëlartë  lidhur me gjendjet instinktive të njeriut, çfarë udhëzimesh jep ai lidhur me to dhe, deri në ç’masë Kurani dëshiron që ato të mbeten te njeriu? Në lidhje me këtë, Kurani Famëlartë sqaron që gjendjet instinktive kanë ndikim shumë të thellë mbi gjendjet morale dhe ato shpirtërore, saqë te njeriu, edhe mënyra e të ushqyerit dhe të pirit ndikojnë mbi gjendjet morale dhe shpirtërore të tij. Nëse ai i trajton gjendjet instinktive duke përfituar nga udhëzimet e sheriatit, atëherë ashtu si çdo gjë që hidhet në minierën e kripës bëhet kripë, edhe këto gjendje shndërrohen në ato morale dhe ndikojnë thellë mbi spiritualitetin e tij.

Për këtë arsye, Kurani Famëlartë i jep rëndësi të veçantë pastërtisë, etiketës (edukatës) dhe ekuilibrit trupor për kryerjen e të gjitha adhurimeve dhe për arritjen e pastërtisë së brendshme e të gjendjes së përulësisë dhe përvuajtjes te pragu i Zotit. Nëse mendojmë thellë, kjo filozofi duket shumë me vend pasi veprimet që realizohen nga gjymtyrët e trupit kanë ndikim të thellë mbi shpirtin. Si shembull, ne shohim veprimet tona instinktive. Edhe pse janë trupore, ato patjetër ndikojnë në gjendjet shpirtërore. Për shembull, nëse përpiqemi të qajmë, edhe pse në mënyrë artificiale, menjëherë fillon të bjerë një rrëke lotësh që prek e pikëllon edhe zemrën. Pra, në këtë rast zemra i ndjek sytë. Po ashtu, nëse përpiqemi të qeshim, edhe zemra gëzohet.

Gjithashtu vërehet që edhe përulësia trupore krijon gjendje përulësie dhe nënshtrimi në shpirt. Krahas kësaj, shohim se kur ecim duke ngritur kokën lart dhe duke zgjeruar gjoksin, atëherë kjo mënyrë e të ecurit vetvetiu krijon një lloj arrogance brenda nesh. Pra, nga këta shembuj bëhet e qartë se gjestet trupore ndikojnë në gjendjet shpirtërore.

Ushqimet që hamë kanë ndikim në moralin tonë

Veç kësaj, përvoja na dëshmon që edhe ushqime të ndryshme kanë ndikim në aftësitë mendore dhe shpirtërore të njeriut. Nëse shqyrtojmë thellë, del se ata që kurrë nuk hanë mish, trimëria fillon t’u zbehet, derisa gradualisht e humbin guximin dhe bëhen shumë frikacakë, duke humbur kështu një dhunti të lëvdueshme që u ishte dhënë prej Zotit. Këtë dukuri mund ta gjejmë edhe në ligjin e natyrës, të vënë prej Zotit, ku asnjë nga kafshët barngrënëse nuk e mban atë guxim që mund ta ketë një kafshë mishngrënëse. Edhe te shpendët e gjejmë këtë dukuri.

ushqimi bio moraliKështu që, nuk mund të ketë aspak dyshim që ushqimet kanë ndikim në moral. Nga ana tjetër, njerëzit që ditë e natë hanë vetëm mish dhe perimet i përdorin shumë pak në ushqimet e tyre, e humbin virtytin e butësisë e të përulësisë. Kurse ata që ndjekin rrugën e mesme të të ushqyerit, i trashëgojnë të dyja llojet e virtyteve. Duke marrë parasysh pikërisht këtë urtësi, Kurani Famëlartë thotë:

filozofia tri gjendjet e njeriut

Domethënë, hani edhe mish edhe ushqime të tjera, por me asgjë mos e teproni,[5] që mos t’ju ndikojë për keq gjendjen morale dhe as mos t’i sjellë dëm shëndetit tuaj.

Ashtu siç pamë që gjestet trupore ndikojnë në shpirt, në të njëjtën mënyrë edhe shpirti nganjëherë ndikon te trupi. Një njeriu të brengosur i lotojnë edhe sytë. Po ashtu ai që gëzohet, buzëqesh.

Pra, të gjitha lëvizjet tona si të ngrënit, të pirit, të fjeturit, të zgjuarit, të çlodhurit, të pastruarit dhe lëvizjet e tjera natyrore, patjetër që ndikojnë në gjendjen tonë shpirtërore. Forma e trupit tonë ka lidhje të ngushtë me të qenët tonë si njeri. Nëse një pjesë e trurit lëndohet, ai fillon ta humbë kujtesën, ose nëse merr goditje në ndonjë pjesë tjetër, edhe mund të privohet nga të gjitha ndjenjat. Nëse ndonjë kundërmim infektues befas e sulmon njeriun, ai mund ta prekë atë deri në zemër duke ia rënduar keqas organizmin, aq sa edhe sjellja e njeriut të çrregullohet e ai të çmendet plotësisht, madje mund të humbasë edhe jetën brenda disa çastesh. Pra, edhe lëndimet trupore vërtetojnë që shpirti dhe trupi kanë lidhje shumë të mistershme, sekret të cilin, vështirë ta zbulojë njeriu.

Nëse studiojmë më thellë, na bëhet i qartë fakti që, realisht nëna e shpirtit është vetë trupi. Shpirti nuk u zbret nga lart grave shtatzëna, por ai është si një dritë që ndodhet e fshehur në spermën e njeriut dhe shkëlqen bashkë me zhvillimin e trupit. Fjala e pastër e Zotit na tregon që shpirti vjen në jetë në të njëjtën strukturë, e cila vjen prej spermës dhe përgatitet në mitër. Siç thotë Ai në Kuranin Famëlartë:

filozofia tri gjendjet e njeriut

Domethënë, trupin, që përgatitet në mitër, Ne e shndërrojmë në një krijesë tjetër dhe e shfaqim në një qenie, që quhet shpirt.Zoti ka bekime të shumta dhe është Krijues i tillë që asnjëri nuk barazohet me Të.[6]

Kjo që thuhet, “Nga trupi, Ne sjellim një krijesë tjetër”, është një sekret i fshehur që zbulon realitetin e shpirtit dhe që tregon ato lidhje të forta që ekzistojnë midis shpirtit dhe trupit. Ky ajet gjithashtu na mëson se e njëjta filozofi gjendet edhe në gjestet trupore, thëniet dhe në të gjitha lëvizjet instinktive të njeriut kur ato fillojnë të realizohen për hir të Zotit të Madhërishëm dhe në rrugën e Tij.

Me një fjalë, sikundër në spermë, edhe në veprat e sinqerta, që nga fillimi fshihet një shpirt, i cili shkëlqen gradualisht bashkë me formimin e përsosmërinë e veprave të njeriut. Kur veprat përsosen, përnjëherë ndizet një dritë me gjithë madhështinë e saj dhe qenia shpirtërore shfaq jetën në mënyrë të plotë. Vetëm kur plotësohet përsosmëria e veprave të njeriut, atëherë brenda tij, si një vetëtimë diç fillon të ndriçohet. Kjo është ajo kohë, për të cilën Zoti i Madhërishëm flet me një shembull në Kuranin Famëlartë:

filozofia tri gjendjet e njeriut

Domethënë, kur Unë ta përfundoj përsosmërinë e tij, t’ia rregulloj të gjitha pozicionet për shfaqjet e t’i fryj prej shpirtit Tim, atëherë ju të gjithë bini në sexhde për të në tokë.[7]

Në këtë ajet Zoti tregon se kur forma e veprave plotësohet, atëherë ai shpirt, të cilin Zoti e lidh me Qenien e Tij, fillon të shkëlqejë brenda saj, sepse ajo formë përgatitet në mënyrë të plotë vetëm atëherë kur merr fund jeta materiale. Prandaj, drita hyjnore, që më përpara ishte e zymtë, përnjëherë flakërohet. Çdokush që sheh këtë madhështi të Zotit, e ka për obligim që t’i bëjë sexhde Atij dhe të kthehet pas Tij. Ndaj,  çdokush i bën sexhde kësaj drite dhe natyrshëm i afrohet asaj, përveç shejtanit (iblisit), që do errësirën.


[1] Jusuf 12:54
[2] El-Kijamah 75:3
[3] El-Fexhr 89:28-31
[4] Esh-Shems :10-11
[5] El-Araf 7:32
[6] El-Muminun 23:15
[7] El-Hixhr 15:30